Oxaalzuur in de winter: druppelen of sublimeren?

Oxaalzuur in de winter: druppelen of sublimeren?

Feiten, wetgeving en praktijk in Nederland

Varroa destructor blijft de grootste bedreiging voor onze bijenvolken. In de Nederlandse praktijk is oxaalzuur een belangrijk onderdeel van de winterbehandeling, juist omdat het z’n werk het best doet als het volk (nagenoeg) broedloos is. eDepot+1

Maar wat is nu het verschil tussen oxaalzuur druppelen en oxaalzuur sublimeren (verdampen)? En wat mag in Nederland wél en wat (nog) niet?

In dit artikel zetten we de feiten op een rij, specifiek voor de Nederlandse situatie.

1. Wettelijk kader in Nederland

In Nederland mag je alleen geregistreerde diergeneesmiddelen gebruiken voor varroabestrijding. Het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) houdt een lijst bij met toegelaten middelen voor honingbijen. De Bijenhouders Blog+1

Voor oxaalzuur zijn onder andere de volgende middelen geregistreerd (selectie):

• Oxuvar 5,7% – geconcentreerde oxaalzuuroplossing voor zomer (sproeien) en winter (druppelen). Andermatt Nederland bv+2Diergeneesmiddeleninformatiebank+2
• Varroxal 0,71 g/g bijenkastpoeder – poeder op basis van oxaalzuurdihydraat dat volgens de productinformatie mag worden verdampt (gesublimeerd), maar ook opgelost via sproeien of druppelen kan worden toegepast. Geneesmiddeleninformatiebank+3Andermatt Nederland bv+3Andermatt Nederland bv+3
• Daarnaast zijn middelen als VarroMed, Oxybee en Dany’s Bienenwohl toegelaten, eveneens op basis van oxaalzuur (al dan niet gecombineerd met andere zuren). CBG+2eDepot+2
• Veel imkers gebruiken tegenwoordig ook oxaalzuur wat verkrijgbaar is bij laboratoriumwinkels tegen zéér interessante prijzen!

Belangrijke punten voor de Nederlandse imker:

• Gebruik altijd een toegelaten middel en volg de bijsluiter van dat middel. Dosering, aantal behandelingen en wachttijden zijn juridisch en praktisch leidend. Diergeneesmiddeleninformatiebank+2Geneesmiddeleninformatiebank+2
• Voor verdamping/sublimatie is in Nederland als diergeneesmiddel alleen Varroxal expliciet toegelaten; leveranciers benadrukken dat alleen Varroxal voor deze toedieningsweg gebruikt mag worden. Andermatt Nederland bv+2Andermatt Nederland bv+2

Oudere WUR- en NBV-publicaties vermelden nog dat oxaalzuur (en specifiek verdampen) niet officieel was toegelaten en slechts tot 2027 gedoogd werd. Die informatie is voor een deel ingehaald door de recente registratie van Varroxal en Oxuvar; kijk daarom altijd naar de actuele CBG-informatie. eDepot+3De Bijenhouders Blog+3Diergeneesmiddeleninformatiebank+3

2. Wat is oxaalzuur en hoe werkt het eigenlijk?

Oxaalzuur is een organisch zuur dat in de natuur voorkomt (o.a. in rabarber, spinazie en honing). Bij bijen werkt het als contactgif op de phoretische varroamijt: de mijten die op de bijen zitten. Het dringt door het exoskelet van de mijt en verstoort de fysiologie, waarschijnlijk mede door de lage pH. Geneesmiddeleninformatiebank+2Geneesmiddeleninformatiebank+2

Belangrijke consequentie:

Oxaalzuur werkt niet op mijten in gesloten broed. Daarom is het vooral effectief in een broedloos wintervolk. eDepot+2Bthenet+2

3. Druppelmethode: wat, wanneer en waarom?

Wat is druppelen?

Bij druppelen giet of spuit je een kant-en-klare oxaalzuuroplossing (bijv. Oxuvar) tussen de straatjes van de bijen op de wintertros. De bijen likken de gesuikerde oplossing van elkaar af en verspreiden zo het zuur over het volk. imkerpedia.nl+2bijenclub.com+2

Nederlandse richtlijnen (NBV, WUR en bijenclubs) geven onder meer aan:

• Behandel in november–december wanneer het volk broodloos is. eDepot+2Nederlandse Bijenhouders Vereniging+2
• Werk bij buitentemperaturen grofweg tussen -10 °C en +5 °C, zodat de bijen compact op de wintertros zitten. imkerpedia.nl+2De Bijenhouders Blog+2
• Druppel maar één keer per winter; herhalen in dezelfde generatie winterbijen verhoogt het risico op schade en sterfte. Nederlandse Bijenhouders Vereniging+2De Bijenhouders Blog+2

Effectiviteit

• WUR beschrijft dat oxaalzuur in broedloze volken zeer effectief is, met mijtreducties tot rond de 95–97% bij correcte toepassing. eDepot+2imkerpedia.nl+2
• Diverse (internationale) studies bevestigen dat druppelen in broedloze volken een hoge varroadoding geeft zolang dosering en timing kloppen. eDepot+2imkerpedia.nl+2

Effect op bijen en broed

• Bij correcte dosering in broedloze wintervolken is druppelen relatief goed te verdragen; het middel stapelt zich nauwelijks op in was of honing. imkerpedia.nl+2Geneesmiddeleninformatiebank+2
• Zowel WUR als NBV benadrukken dat meerdere druppelbehandelingen in één winter of druppelen bij aanwezigheid van open broed kan leiden tot broedschade en hogere bijensterfte. De Bijenhouders Blog+3Nederlandse Bijenhouders Vereniging+3De Bijenhouders Blog+3

Praktische plus- en minpunten in NL

Plus:

• Eenvoudige materialen (spuit, maatbeker); geen stroombron nodig. imkerpedia.nl+1
• Snel uit te voeren; éénmalige winterbehandeling volstaat in een goed integraal schema. Nederlandse Bijenhouders Vereniging+1
• Officieel geregistreerde vloeistofmiddelen (Oxuvar, Oxybee, VarroMed) zijn breed beschikbaar. Diergeneesmiddeleninformatiebank+2eDepot+2

Min:

• Kast moet verder open dan bij sommige verdampers → meer afkoeling en verstoring. Silvavir Ecologisch Advies B.V.+1
• Niet herhalen in dezelfde winter, dus je mist een “tweede kans” als de zomerbehandeling onvoldoende was. Nederlandse Bijenhouders Vereniging+1

4. Sublimatie (verdamping): wat is er toegestaan in Nederland?

Wat is sublimeren?

Bij sublimatie / verdamping wordt vast oxaalzuurdihydraat in een verdamper (bijv. Varrox, Varrox Eddy) verhit tot het overgaat in damp. Die damp slaat neer als fijne kristallen op bijen, raat en kastwanden; de mijten komen daar mee in contact en sterven. imkerpedia.nl+2Imkershop+2

Juridische situatie in NL

• Lang was verdamping van los oxaalzuur niet toegestaan als diergeneesmiddel; publicaties spraken over een gedoogperiode tot 2027 voor oudere middelen. Nederlandse Bijenhouders Vereniging+3imkerpedia.nl+3eDepot+3
• Met de registratie van Varroxal 0,71 g/g bijenkastpoeder (REG NL 127068, 2022) is er nu een officieel toegelaten oxaalzuurproduct dat via verdamping gebruikt mag worden. De productinformatie en leveranciers bevestigen expliciet dat Varroxal verdampt mag worden; andere kristallijne oxaalzuurproducten zijn daar juridisch niet mee gelijk te stellen. Andermatt Nederland bv+3Geneesmiddeleninformatiebank+3Diergeneesmiddeleninformatiebank+3
• Voor verdamping geldt dus: alleen met Varroxal en volgens de bijsluiter werk je binnen de Nederlandse regels.

Effectiviteit en bijveiligheid (literatuur)

Internationale studies (o.a. Zwitserland, Canada, EU) laten zien:

• Verdamping/sublimatie kan in broedloze volken >90% mijtdoding geven en is minstens zo effectief als druppelen; vaak zelfs iets effectiever bij lagere dosis. eDepot+1
• De bijen verdragen correct gedoseerde sublimatie goed; enkele studies tonen zelfs lagere bijensterfte en meer broed in het voorjaar vergeleken met druppelen of sproeien. NBV Nietap+1
• Bij (veel) te hoge doses zijn in experimentele settings wél duidelijke negatieve effecten op bijen en koninginnen gevonden; correcte dosering en apparatuur zijn dus cruciaal. Geneesmiddeleninformatiebank+1

Praktische plus- en minpunten voor NL-imkers

Plus:

• Hoge effectiviteit per behandeling bij broedloze volken. Honeybee Valley
• Kast hoeft vaak maar minimaal open (verdampers zoals Varrox/Varrox Eddy kunnen via de vliegopening of onderkant in de kast). Imkershop+1
• Volk blijft droger; geen risico op “natte” bijen of koude druppels.

Min:

• Investering in verdamper en geschikte stroombron (accu of netvoeding). Imkershop+1
• Striktere eisen aan persoonlijke bescherming: officiële fiches voor oxaalzuur-producten raden masker, bril en handschoenen aan wegens irriterende damp. Honeybee Valley+2Geneesmiddeleninformatiebank+2
• Voor Nederlandse imkers geldt praktisch: wil je legaal verdampen, dan ben je aangewezen op Varroxal als diergeneesmiddel.

5. Druppelen vs. sublimeren – de belangrijkste verschillen

5.1 Overeenkomsten

Voor beide methoden geldt:

• Werkt uitsluitend op mijten op bijen, niet in gesloten broed. Geneesmiddeleninformatiebank+2Bthenet+2
• Moet worden toegepast op broedloze volken (typisch november–januari in Nederland). eDepot+2bijenclub.com+2
• Effectiviteit >90% is haalbaar bij correcte dosering en timing. eDepot+2imkerpedia.nl+2

5.2 Verschillen in de praktijk

Druppelen (Oxuvar / Oxybee / VarroMed / Varroxal in oplossing) Geneesmiddeleninformatiebank+4Andermatt Nederland bv+4Diergeneesmiddeleninformatiebank+4

• Juridische status NL: Volledig toegelaten via meerdere middelen.
• Uitvoering: Kast openen, dekplank eraf, oplossing tussen de straatjes over de wintertros.
• Frequentie: In de regel maximaal één winterbehandeling per generatie winterbijen.
• Risico bij verkeerde toepassing: Broedschade en verhoogde bijensterfte bij herhaald druppelen of bij aanwezigheid van open broed. Nederlandse Bijenhouders Vereniging+2Bthenet+2

Sublimeren (Varroxal + verdamper) NBV Nietap+3Andermatt Nederland bv+3Diergeneesmiddeleninformatiebank+3

• Juridische status NL: Verdamping is toegelaten voor Varroxal; andere oxaalzuurpoeders vallen hier niet automatisch onder.
• Uitvoering: Verdamper met afgewogen hoeveelheid Varroxal in/onder de kast, kast vrijwel gesloten, imker op afstand.
• Frequentie: Afhankelijk van de bijsluiter en varroadruk; in veel schema’s 1 behandeling in een echt broedloze periode.
• Risico bij verkeerde toepassing: Gezondheidsrisico voor de imker (inademing) en bijenschade bij te hoge dosering.

6. Wetenschappelijke onderbouwing (selectie)

Een paar goed gedocumenteerde bronnen over oxaalzuur (niet specifiek Nederlands, maar relevant):

• Rademacher & Harz (2006) – Review over oxaalzuur tegen varroa: hoge effectiviteit (tot ~97%), weinig residu-opstapeling, maar nadruk op broedloze volken en correcte dosering. eDepot+1
• Charrière & Imdorf (2002) – Oxaalzuur trickling in broedloze volken: hoge mijtdoding, maar herhaald behandelen binnen één generatie bijen wordt afgeraden. eDepot+1
• Al-Toufailia et al. (2015) – Vergelijkt druppelen, sproeien en sublimatie; sublimatie blijkt bij lage doses vaak effectiever dan de andere toedieningswijzen. Honeybee Valley+1
• Diverse Europese praktijkgidsen (BTHENET, Honeybee Valley, NBV, WUR) benadrukken dat oxaalzuur altijd op broedloze volken moet, en dat één generatie bijen niet herhaald met oxaalzuur moet worden belast. Bthenet+3Bthenet+3Honeybee Valley+3

7. Praktische keuze voor de Nederlandse imker

Samengevat:

• Wil je zo simpel mogelijk en volledig binnen de bekende NBV/WUR-lijn werken?
  → Kies in de winter voor éénmalig druppelen met een geregistreerd vloeibaar middel (bijv. Oxuvar, Oxybee of VarroMed), strikt volgens de bijsluiter.
• Heb je meerdere volken, een goede verdamper én werk je graag technisch, en wil je gebruikmaken van de voordelen van sublimatie?
  → Dan is Verdampen met Varroxal een legale en wetenschappelijk goed onderbouwde optie, mits je:
  • zorgvuldig doseert volgens de bijsluiter
  • persoonlijke beschermingsmiddelen gebruikt
  • én alleen in een (nagenoeg) broedloze periode behandelt. Honeybee Valley+3Andermatt Nederland bv+3Andermatt Nederland bv+3

In alle gevallen blijft gelden:

Oxaalzuur is geen wondermiddel, maar een bouwsteen in een totaalplan met zomerbehandelingen, selectie op weerstand (zoals VSH) en systematische monitoring.

8. Checklist: oxaalzuur in de winter

• Varroadruk gemeten en behandeling nodig?
• Broedloos (of vrijwel broedloos) volk?
• Geregistreerd middel gekozen (Oxuvar / Varroxal / Oxybee / VarroMed / BienenWohl)? bijenclub.com+3Diergeneesmiddeleninformatiebank+3Diergeneesmiddeleninformatiebank+3
• Methode gekozen: druppelen óf (met Varroxal) verdampen.
• Dosering en stappen uit de bijsluiter nauwkeurig gevolgd.
• Beschermingsmiddelen voor jezelf op orde (handschoenen, bril; bij sublimatie ook geschikt masker). Honeybee Valley+1
• Behandeling genoteerd in je volkregistratie (datum, middel, dosis, effect).