Waarom een stamboom?

Een pedigree is het geboortebewijs van een koningin. Er staat in wie haar moeder is, met welke darren die moeder gepaard heeft, waar en in welk jaar. En dat geldt ook weer voor de moeder van de moeder, generatie na generatie terug.

Dat is geen papierwerk voor de vorm. Wie koninginnen teelt, kiest elk jaar opnieuw welke volken de volgende generatie mogen leveren. Zonder stamboom weet je niet of twee “verschillende” volken in werkelijkheid nichten zijn, of een goede eigenschap uit de moederlijn of uit de darrenlijn komt, en of je ongemerkt aan het inteelten bent.

De schrijfwijze die de meeste Buckfastimkers in Europa gebruiken, is ontwikkeld door Broeder Adam van Buckfast Abbey. Later zijn de initialen van de teler eraan toegevoegd. Het grote voordeel: de stambomen van tien tot twintig teeltmoeren passen op één pagina, en toch is elke verwantschap eenduidig terug te vinden.

Een dar heeft geen vader

Om bijenstambomen te snappen, moet je één ding weten. Bijen zijn haplodiploïd. Uit een bevrucht eitje komt een vrouwtje: een werkster of een koningin. Zij heeft twee sets van 16 chromosomen, dus 32 in totaal: één set van moeder en één van vader. Uit een onbevrucht eitje komt een dar. Hij heeft maar één set van 16 chromosomen, en die komt helemaal van zijn moeder.

Het woord zegt het al: haploïd betekent één set chromosomen (de dar), diploïd betekent twee sets (werkster en koningin). Een soort waarin de mannetjes haploïd en de vrouwtjes diploïd zijn, heet haplodiploïd. Dat geldt voor alle bijen, wespen en mieren.

Er is één uitzondering, en die komt terug in hoofdstuk 9 over inteelt: bij te nauwe verwantschap kan uit een bevrucht eitje toch een dar komen, een diploïde dar. Die is onvruchtbaar en wordt door de werksters als larve opgeruimd.

Een dar heeft dus geen vader, wel een grootvader: de vader van zijn moeder. Tel je de voorouders van een dar terug, dan krijg je de reeks 1, 2, 3, 5, 8: de beroemde rij van Fibonacci.

Daar komt nog iets bij. Een jonge koningin paart tijdens haar bruidsvluchten met gemiddeld zo’n twaalf darren, en soms met twintig of meer. Ze bewaart hun zaad haar hele leven. Een volk bestaat daardoor uit een flink aantal “vaderfamilies” door elkaar.

De “vader” is een moer

Hier gaat het bij beginners meestal mis. In een stamboom staan twee namen: een moeder en een “vader”. Maar die vader is geen dar. Een dar leeft maar kort, en na de paring is hij dood. Je kunt hem niet registreren of nog eens gebruiken.

Wat je wél vastlegt, is de koningin waar de darren genetisch van afstammen. Die noemen we de darrenmoer. In de praktijk gaat het zo: van de darrenmoer worden dochters geteeld. Die dochters, vaak tien tot dertig zusterkoninginnen, komen in de darrenvolken op het bevruchtingsstation. Hun zonen zijn de darren die met jouw jonge koninginnen paren.

Waarom zoveel zusters als darrenvolk, en niet gewoon de darrenmoer zelf? Omdat één volk te weinig darren levert voor een heel station. En omdat de zusters samen een breder, maar wel bekend, erfelijk pakket van dezelfde lijn geven. De eigenschappen van die lijn zijn in de jaren ervoor getest.

Eén regel, uit elkaar gehaald

Het voorbeeld uit de handleiding van de GdeB is een volk van imker Imke Zeidler, initialen IZ. Zo staat het in haar stamboom:

• BDe herkomst. B staat voor Buckfast, A voor Anatolica, C voor Carnica, L voor Ligustica, enzovoort (zie hoofdstuk 5).
• 257Het nummer van de kast of het productievolk waarin deze koningin getest is.
• (IZ)De initialen of telerscode van degene die de koningin getest heeft. Dat hoeft niet degene te zijn die haar geteeld heeft. Bij ons is dat QQ.
• .94Het jaar waarin B257 geboren en bevrucht is: 1994. De punt ervoor betekent “jaargang”.
• A299(IZ)De moeder van B257.
• insHoe de paring ging: inseminated, dus instrumenteel bevrucht. Op die plek staat anders de code van het bevruchtingsstation. In oude stambomen stond hier gewoon een ×.
• B171(IZ)De darrenmoer: de koningin wier dochters de darren leverden.

In gewone taal: “Volk 257 van IZ heeft een koningin uit 1994. Ze is een dochter van A299 en is geïnsemineerd met darren uit dochters van B171.”

Verder terug in de tijd

Achter die eerste regel volgen de generaties ervoor, gescheiden door een puntkomma of dubbelepunt. Elk volgend stuk vertelt wie de ouders zijn van de moeder uit het stuk ervoor:

Let op: de regels lopen alleen langs de moederlijn terug. De voorouders van de darrenmoer (B171, B314 enzovoort) staan er niet in. Die zoek je op in de oudere stambomen van de teler die de darrenmoer gefokt heeft.

Je komt ook andere schrijfwijzen tegen. In pedigreedatabases staat het jaar vaak achter de naam: B801(QQ)25 is dezelfde koningin als B801(QQ) met .25 ervoor. In Scandinavië en Nederland zag je vroeger ook UG9041: initialen voorop, dan het jaar (90) en het kastnummer (41).

Codes die je tegenkomt

Stambomen worden traditioneel in het Engels geschreven, zodat ze internationaal leesbaar zijn. Hieronder de codes die het vaakst voorkomen.

De herkomstletter vertelt hoe ver een lijn is. Volgens Broeder Adam duurt het minstens zeven jaar, drie of vier generaties, voor een kruising van Buckfast met een nieuwe herkomst zo vast vererft dat ze weer de letter B verdient. Tot die tijd houdt ze de letter van de ingekruiste bij. Een A-koningin in een Buckfaststamboom is dus vaak een combinatie die nog onderweg is.

Een echte stamboom: B801(QQ)25

Genoeg theorie. Dit is een koningin uit onze eigen teelt, zoals ze in de pedigreedatabase staat. Links zie je haar, rechts gaat het steeds een generatie terug. Bovenaan elke splitsing staat de moeder, eronder de darrenmoer.

Schrijven we dezelfde koningin in de schrijfwijze van Broeder Adam, dan krijg je de drie regels uit het begin van deze pagina:

Lees het van boven naar beneden:

• regel 1B801 is in 2025 geboren, dochter van B501(NIO), en op een station bevrucht met darren uit dochters van B30(KKE).
• regel 2Haar moeder B501(NIO) is in 2024 geboren, dochter van B40(TG), en geïnsemineerd met darren uit de lijn van B124(PPL).
• regel 3Haar grootmoeder B40(TG) is in 2022 geboren, dochter van B43(TG), en op een station bevrucht met darren uit de lijn van B56(MKN).

Wie de initialen kent, ziet meteen hoe internationaal zo’n lijn is. Tussen haakjes staan zes verschillende telers in drie generaties.

Zelf een regel ontleden

Plak hieronder een stamboomregel van een teler, of kies een voorbeeld. De ontleder zet elke generatie op een rij en vertaalt de bekende codes.

P-moer, F1 en F2

Op Marktplaats en in imkergroepen zie je vooral deze termen. Ze zeggen iets over hoe ver een koningin van de gecontroleerde teelt af staat.

Een F1 is dus geen “mindere” koningin. Haar volk heeft de helft van de erfelijkheid van een geteste lijn, en dat zie je terug in zachtaardigheid, raatvastheid en weinig zwermneiging. Maar voor verdere teelt is een F1 niet geschikt. Wie met haar verder fokt, weet niet welke darren er in het spel zijn. Ervaren Buckfastimkers schreven in 2003 al dat de goede eigenschappen bij standbevruchting tot ongeveer de derde generatie overeind blijven. Daarna loopt het snel terug.

Bij Quality Queens telen we F1’s uit stationsbevruchte P-moeren, en we insemineren zelf voor onze teeltgroep. Zo blijft de vaderkant van onze teeltmoeren altijd bekend.

Een kleine kanttekening: genetici bedoelen met F1 eigenlijk de eerste kruising tussen twee verschillende lijnen of rassen. Zo gebruikte Broeder Adam het woord ook. Onder imkers is de betekenis “dochter van een teeltmoer, standbevrucht” ingeburgerd.

Inteelt: waarom de stamboom je beschermt

Inteelt ontstaat als dezelfde voorouder aan beide kanten van de stamboom opduikt. Bij bijen merk je dat heel concreet. De bij heeft een geslachtsgen met veel varianten. Krijgt een bevrucht eitje van moeder en vader dezelfde variant, dan ontstaat geen werkster maar een diploïde dar. Die is onvruchtbaar, en de werksters ruimen hem al als larve op. Het resultaat is een hagelschotbroed: gaatjes in het broednest en een volk dat niet op sterkte komt.

Hoe meer verwantschap tussen moeder en darrenmoer, hoe groter die kans. Daarom houden telers de inteeltcoëfficiënt (COI) bij: de kans dat een bij op een plek in haar erfelijk materiaal twee kopieën van dezelfde voorouder heeft. Pedigreedatabases rekenen die automatisch uit. Een dochter van onze B801, de B52(QQ)26, komt uit op 2,56 procent. Dat is laag.

Nog een les uit de stamboom, die de GdeB zelf aanhaalt. Sommige telers hielden het nummer van een kostbare koningin van Broeder Adam generaties lang aan, alsof het dezelfde “lijn” bleef. Na een stuk of zeven generaties zat er van die oorspronkelijke koningin nog maar 0,78 procent van haar erfelijkheid in het volk. Dat de eigenschappen toch bleven, kwam door goede selectie, niet door het nummer.

Van stamboom naar fokwaarde

Een stamboom zegt wie de ouders zijn. Hij zegt nog niet hoe goed ze zijn. Daarvoor beoordelen telers hun volken op vaste kenmerken: honingopbrengst, zachtaardigheid, raatvastheid, zwermneiging en varroatolerantie.

Die cijfers alleen zijn bedrieglijk. Een volk op een rijke dracht lijkt beter dan het is, en de ene imker is strenger dan de andere. De oplossing heet BLUP (Best Linear Unbiased Prediction). Die rekenmethode haalt de invloed van stand en jaar eruit en gebruikt de resultaten van alle verwante volken: zusters, moeders, nichten. Daar is de stamboom voor nodig. Zonder correcte afstamming geen betrouwbare fokwaarde.

De bekendste database is Beebreed van het Länderinstitut für Bienenkunde in Hohen Neuendorf, bij Berlijn. Daar werden in 2024 ruim tienduizend geteste koninginnen doorgerekend. Fokwaarden worden in procenten uitgedrukt: boven 100 is beter dan gemiddeld. Bij elke waarde hoort een betrouwbaarheid tussen 0 en 1. Hoe meer verwante volken getest zijn, hoe hoger die wordt. Ook de pedigreedatabases voor de Buckfastteelt rekenen met BLUP.

Samengevat

1. Een dar heeft geen vader. Hij draagt alleen het erfgoed van zijn moeder.

2. De “vader” in een stamboom is de darrenmoer: de koningin wier dochters de darren leverden.

3. Een regel lees je zo: volk = .jaar – moeder paring darrenmoer.

4. De volgende stukken gaan steeds over de ouders van de moeder uit het stuk ervoor.

5. De code op de plek van de paring vertelt of het station, KI of standbevruchting was. Alleen station en KI geven een bekende vaderkant.

6. Een F1 is een prima productiekoningin, maar geen teeltmoer.

7. Kijk meerdere generaties terug om inteelt te voorkomen, en vertrouw op fokwaarden met een redelijke betrouwbaarheid.

Vragen over een stamboom, of benieuwd naar de afstamming van een koningin van ons? Neem gerust contact met ons op. 🐝

Begrippen

De vaktermen uit dit artikel op een rij. In de tekst kun je op een woord met een stippellijntje tikken voor de korte uitleg.

Bronnen

1. Kober, T. (2001). Schreibweise der Pedigrees. In: Zuchtordnung und Leitfaden zur Dokumentation, GdeB. pedigree.karlkehrle.org
2. Gemeinschaft der europäischen Buckfastimker (2016). Zuchtordnung. pedigree.karlkehrle.org
3. Van Dyck, J. Multilingual Homage to Brother Adam: stambomen en afkortingen van Buckfasttelers. perso.unamur.be
4. Cryptic “royal” subfamilies in honey bee (Apis mellifera) colonies (2018). pmc.ncbi.nlm.nih.gov
5. Huang, Z. Honey bee mating biology. Michigan State University. bees.msu.edu
6. ‘t Hoen, F. (2003). Bevruchtingsstation Marken, een terugblik op het seizoen 2003. Bijenhouden. library.wur.nl
7. Brascamp, P. (2011). Teelt en selectie (Beebreed). Bijenhouden. library.wur.nl
8. Institut für Bienenkunde Hohen Neuendorf (2020). Analyse van de fokwaardeschatting in BeeBreed. Insects 11. mdpi.com
9. apisuisse (2013). Zuchtwertschätzreglement. pdf
10. Länderinstitut für Bienenkunde Hohen Neuendorf, resultaten fokwaardeschatting 2024. lelf.brandenburg.de
11. Pedigreedatabase, stamboomgegevens van B801(QQ)25 en J41(IC)22 (opgevraagd oktober 2026).