Wanneer vervang je je koningin? Zo houd je je volk jong, rustig en productief.
Een volk is zo goed als zijn koningin. Ze bepaalt hoeveel broed er komt, hoe rustig de bijen zijn en hoe graag het volk zwermt. Maar ook de beste koningin wordt ouder. Hier lees je aan welke signalen je ziet dat ze op haar retour is, wanneer je haar het beste vervangt en hoe je dat aanpakt. Met een beslishulp en een leeftijdscalculator op basis van de jaarkleur.
Moet jouw koningin eruit?
Beantwoord acht vragen over je volk. Je krijgt een advies en de reden erbij. Twijfel je bij een vraag, kies dan het antwoord dat het meest in de buurt komt.
Hoe oud is je koningin?
Een gemerkte koningin draagt haar geboortejaar op haar rug. Er zijn vijf kleuren in een vaste volgorde: het laatste cijfer van het jaar bepaalt de kleur. Tik op de kleur van jouw koningin en zie hoe oud ze is en wat je kunt doen.
Kies een kleur
Dan zie je hoe oud je koningin is.
Ongemerkt? Dan weet je haar leeftijd niet zeker. Merk een nieuwe koningin altijd, dan hoef je nooit meer te gokken. Hoe je dat doet, lees je in Koningin merken.
De signalen dat ze op haar retour is
Een koningin raakt niet van de ene op de andere dag op. Meestal zie je het aankomen, als je weet waar je op moet letten.
Leeftijd is niet alles. Een jonge koningin kan slecht gepaard zijn en een oudere koningin kan het nog prima doen. Kijk daarom altijd naar wat je in de kast ziet, niet alleen naar haar jaarkleur.
Eerst uitsluiten: een slecht broednest kan ook komen door varroa, een broedziekte, voedselgebrek of een koude periode. Een nieuwe koningin lost dat niet op. Tel de varroa, kijk naar het broed en zorg voor voer voordat je de koningin de schuld geeft.
Darrenbroed: koningin of werksters? Zie je meerdere eitjes in één cel, scheef tegen de celwand, dan zijn het darrenbroedige werksters: het volk is al lang moerloos. Zie je één eitje per cel maar groeit er toch bultbroed uit, dan is de koningin darrenbroedig. Lees meer in Moerloos of niet?
Waarom een jonge koningin loont
Een koningin legt in haar beste jaren tot tweeduizend eitjes per dag. Ze heeft één keer in haar leven gepaard en teert de rest van haar leven op die voorraad zaad. Na een paar jaar raakt die op, maakt ze minder feromonen aan en voelt het volk dat. Het gevolg: minder broed, meer zwermlust en vaker een stille moerwisseling op een onhandig moment.
← veeg om de hele figuur te zien →
Volken met een jonge koningin (7 tot 10 maanden) leverden 34 tot 39% meer honing en bouwden minder zwermcellen dan volken met een koningin van tot twintig maanden (Apidologie, 1994). In Nieuw-Zeeland deden volken met een koningin uit hetzelfde voorjaar geen enkele zwermpoging.
Daar komt nog iets bij: met een nieuwe koningin kies je ook nieuwe eigenschappen. Een goed geselecteerde koningin geeft je in één generatie een rustiger, gezonder en minder zwermlustig volk. Dat is de snelste manier om je bijenstand te verbeteren.
Het beste moment: de nazomer
Je kunt van het voorjaar tot de vroege herfst een koningin vervangen, maar het ene moment is handiger dan het andere. Onze voorkeur: de nazomer, na de laatste honingoogst.
Augustus
Kies een maand.
Waarom de nazomer? Een koningin die in augustus of september begint, is in het voorjaar meteen volop aan de leg. Ze kan dan een heel seizoen laten zien wat ze waard is. Valt ze in het voorjaar tegen, dan wissel je haar in de loop van dat seizoen gewoon opnieuw. En het volk gaat de winter in met jonge winterbijen van een jonge koningin.
Zo pak je het aan
- 1 · Nieuwe koningin klaarZorg dat de nieuwe koningin er is voordat je de oude weghaalt. Een volk dat dagen zonder koningin zit, zet redcellen op en neemt een nieuwe koningin slechter aan.
- 2 · De oude koningin zoekenZoek haar op een rustige, warme dag, met weinig rook. Begin bij de raampjes met eitjes: daar is ze meestal. Een gemerkte koningin vind je veel sneller.
- 3 · Oude eruit, nieuwe erbijHaal de oude koningin weg en zet de nieuwe in haar kooitje met suikerdeeg in het volk. Laat de bijen haar zelf uitvreten. Het hele stappenplan staat in Een koningin invoeren.
- 4 · Na 7 tot 10 dagen kijkenIs ze vrij, legt ze eitjes, en zijn er geen redcellen? Breek eventuele redcellen weg. Daarna weer rust.
- 5 · Na 3 à 4 weken: een ander volkDe eerste dochters van de nieuwe koningin nemen het werk over. Een fel volk wordt merkbaar rustiger. Merk haar en noteer de datum op je kastkaart.
Liever geen kooitje? Je kunt ook een aflegger maken met de nieuwe koningin en die later met het oude volk verenigen via de krantenmethode, nadat je de oude koningin hebt weggehaald. Dat is iets meer werk, maar de acceptatie is erg hoog.
Op zoek naar een nieuwe koningin?
Bij Quality Queens telen we Buckfast- en Kaukasische koninginnen uit eigen lijnen en uit geselecteerde lijnen van andere telers, gekozen op zachtaardigheid, rust op de raat en weinig zwermneiging.
Zes fouten bij het vervangen
Tik op een kaart voor de oplossing.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak moet je een bijenkoningin vervangen?
Veel telers vervangen hun koninginnen elk jaar. Verstandig is in elk geval om de twee jaar: een jonge koningin legt beter, geeft meer honing en het volk zwermt minder.
Hoe oud wordt een bijenkoningin?
Een koningin kan vier tot vijf jaar oud worden, maar haar beste jaren zijn de eerste twee. Daarna raakt haar voorraad zaad op en vervangt het volk haar vaak zelf.
Wanneer is het beste moment om een koningin te vervangen?
In de nazomer, in augustus of september na de laatste oogst. Dan legt de nieuwe koningin in het voorjaar meteen volop en kan ze een heel seizoen laten zien wat ze waard is. Valt ze tegen, dan kun je haar snel nog een keer wisselen.
Hoe zie je dat een koningin slecht wordt?
Aan een gatenbroednest, bultbroed in werkstercellen, steeds weer stille-moerwisselingscellen, een volk dat achterblijft of fel blijft. Sluit eerst varroa, ziekte en voedselgebrek uit.
Hoe snel wordt een fel volk rustig na een nieuwe koningin?
Na drie à vier weken is het verschil merkbaar: dan nemen de eerste dochters van de nieuwe koningin het werk over.
Kan ik het volk zelf een nieuwe koningin laten maken?
Dat kan, maar dan weet je niet met welke darren ze paart en hoe het volk wordt. Bovendien kost het het volk weken zonder broed. Met een geselecteerde koningin weet je wat je krijgt.
Wat doe je met de oude koningin?
Je kunt haar opruimen, of in een kleine aflegger tijdelijk bewaren als reserve tot de nieuwe koningin legt en goed is aangenomen.
Hoe voer ik een nieuwe koningin in?
Haal de oude koningin weg, zet de nieuwe in haar kooitje met suikerdeeg in het volk en laat de bijen haar uitvreten. Kijk na 7 tot 10 dagen of ze legt en breek redcellen weg. Het hele stappenplan staat in ons artikel Een koningin invoeren.
Samengevat
Vervang je koningin elk jaar of in elk geval om de twee jaar. Jonge koninginnen geven meer honing en minder zwermen.
Signalen dat ze opraakt: gatenbroed, bultbroed, steeds weer stille-moerwisselingscellen, een volk dat niet groeit of fel blijft.
Sluit eerst varroa, ziekte en voedselgebrek uit.
Het beste moment is de nazomer: in het voorjaar legt de nieuwe koningin dan meteen volop.
Heb de nieuwe koningin klaar voordat je de oude weghaalt. Na 3 à 4 weken heb je een ander volk.
Lees ook
Meer imkerkennis uit onze eigen praktijk.
Begrippen
In de tekst kun je op een woord met een stippellijntje tikken voor de korte uitleg.
- Bultbroed
- Gesloten darrenbroed in gewone werkstercellen. De dekseltjes staan bol omdat darren groter zijn dan werksters.
- Darrenbroedige koningin
- Koningin die geen zaad meer heeft of slecht gepaard is. Ze legt alleen nog onbevruchte eitjes, waar darren uit komen.
- Darrenbroedige werksters
- Werksters die zelf eitjes gaan leggen als een volk te lang moerloos is. Je ziet meerdere eitjes per cel, scheef tegen de wand.
- Feromonen
- Geurstoffen waarmee bijen elkaar iets laten weten. Aan de feromonen van de koningin merkt het volk dat ze er is; een oudere koningin geeft er minder van af.
- Gatenbroed
- Gesloten broed met veel lege cellen ertussen, als hagelschot. Een teken van een slecht leggende koningin, maar ook van ziekte of varroa.
- Jaarkleur
- Internationale kleur waarmee je een koningin merkt, zodat je haar leeftijd ziet. Vijf kleuren in een vaste volgorde.
- Krantenmethode
- Twee volken verenigen met een vel krant ertussen. De bijen vreten door het papier en wennen ondertussen aan elkaars geur.
- Redcel
- Moerdop die het volk zelf bouwt over een jonge werksterlarve als de koningin wegvalt.
- Stille moerwisseling
- Het volk vervangt zelf de koningin, zonder te zwermen. Oude en nieuwe koningin leven soms even naast elkaar.
- Varroamijt
- Kleine mijt die zich voedt met bijen en virussen overbrengt. Een hoge besmetting geeft ook een slecht broednest.
- Winterbijen
- Bijen die in de nazomer en herfst geboren worden en maandenlang leven, zodat het volk de winter doorkomt.
- Zwermcel
- Moerdop aan de onderrand van de raat, gebouwd als het volk wil zwermen.
Bronnen
- Apidologie (1994). The effect of the age of the honey bee queen on worker population, swarming and honey yields in a subtropical climate. Apidologie 25(6).
- Swarm control in honey bee colonies (1969). New Zealand Journal of Agricultural Research, tandfonline.com.
- Lee, K.V. et al. (2019). Is the brood pattern within a honey bee colony a reliable indicator of queen quality? Insects 10(1). PMC6359415.
- Pettis, J.S. et al. (2016). Colony failure linked to low sperm viability in honey bee queens and an exploration of potential causative factors. PLOS ONE. PMC4749221.
- Mississippi State University Extension: Colony Growth and Seasonal Management of Honey Bees. University of Florida IFAS: Requeening a Beehive.
Aangevuld met onze eigen teeltpraktijk. Vragen over het vervangen van je koningin? Neem contact op via qualityqueens.nl.
© 2026 Quality Queens · qualityqueens.nl. Tekst, tekeningen en interactieve onderdelen zijn eigendom van Quality Queens en mogen niet zonder toestemming worden overgenomen. Delen met een link is van harte welkom.