Waarom een volk moerdoppen bouwt

Een koningin is geen aparte soort bij. Ze groeit op uit precies hetzelfde eitje als een werkster. Het verschil zit in de wieg en in het voer. Een koninginnenlarve ligt in een grote, hangende cel en krijgt haar hele larvetijd volop koninginnengelei. Een werksterlarve krijgt na een paar dagen gewoner voer.

Een volk bouwt zo’n moerdop alleen als het een nieuwe koningin nodig heeft. Daar zijn precies drie redenen voor:

• ZwermenHet volk is sterk en wil zich vermenigvuldigen. De oude koningin vertrekt met een zwerm, een jonge blijft achter. Daarvoor bouwt het volk zwermcellen.
• VervangenDe koningin raakt op: ze is oud, ziek of legt slecht. Het volk kweekt rustig een opvolger terwijl ze er nog is. Dat heet stille moerwisseling, met wisselcellen.
• NoodDe koningin is plotseling weg. Het volk bouwt in allerijl redcellen over larven die al in een werkstercel liggen.

Daarom is herkennen zo belangrijk: de cellen zien er bijna hetzelfde uit, maar wat je moet doen is totaal verschillend. Een zwermcel vraagt om snel ingrijpen, een wisselcel laat je juist met rust, en een redcel is de reddingsboei van een moerloos volk.

Van lege dop tot koningin

Alle moerdoppen doorlopen dezelfde stappen. Wie die stappen herkent, weet hoe oud een cel is en hoeveel tijd je nog hebt. Schuif door de ontwikkeling.

Zie je alleen lege speeldoppen? Geen zorgen. Die maakt bijna elk volk, ook als het helemaal niet van plan is te zwermen. Het wordt pas spannend als er een eitje of een larfje in een bedje koninginnengelei ligt.

De drie soorten naast elkaar

In boeken lees je vaak: zwermcellen hangen onderaan, wisselcellen midden op de raat. Dat klopt vaak, maar niet altijd. Verschillende bronnen waarschuwen dat de plek alleen geen betrouwbare maat is. Kijk daarom altijd naar het hele plaatje: hoeveel cellen, waar, wanneer in het jaar en of de koningin er nog is.

Zwermcellen: het volk gaat verhuizen

Zwermen is voor een bijenvolk de manier om zich voort te planten. Het gebeurt vooral in het voorjaar en de vroege zomer, in sterke volken die vol raken. De koningin krijgt minder aandacht, haar geur verspreidt zich slechter door het drukke volk, en de werksters zetten speeldoppen aan die de koningin belegt.

Zodra de eerste zwermcellen gesloten zijn, vertrekt vaak de voorzwerm: de oude koningin met de helft tot driekwart van de werksters. Ongeveer een week later loopt de eerste jonge koningin uit. Komen er meer koninginnen tegelijk uit, dan kunnen er nog één of meer nazwermen vertrekken. Kijk hoe het verloopt.

Alleen zwermcellen wegbreken is geen zwermverhindering. Mis je er één, dan zwermt het volk alsnog, en vaak bouwt het binnen een week gewoon nieuwe cellen. Gebruik de cellen liever: maak een kunstzwerm of een aflegger. In ons artikel over varroa lees je waarom zo’n broedloze kunstzwerm ook meteen een goed moment is om te behandelen.

Wisselcellen: een stille opvolging

Bij een stille moerwisseling vervangt het volk zijn eigen koningin, zonder te zwermen en zonder broedpauze. Midden in het broednest zet het één, twee of drie moerdoppen. Er loopt een jonge koningin uit, ze paart, en de oude verdwijnt na een tijdje. Vaak merk je er als imker niets van, tenzij je koninginnen merkt en ineens een ongemerkte ziet lopen.

Het gebeurt het hele seizoen, maar vooral in de nazomer. En soms leggen moeder en dochter een tijd samen in hetzelfde volk. Veel ervaren imkers hebben dat gezien, zonder dat de twee koninginnen elkaar iets aandoen.

Een stille moerwisseling is een gezond signaal: het volk lost zijn eigen probleem op. Breek wisselcellen niet weg. Wel is het een teken dat je naar de oude koningin moet kijken. Gebeurt het vaak in jouw volken, dan kan het ook aan een ziekte of aan de koninginnen zelf liggen.

Redcellen: de reddingsboei

Valt de koningin plotseling weg, door een ongelukje bij het inspecteren, door ouderdom of omdat jij haar uitvangt, dan merkt het volk dat binnen een dag. De werksters kiezen dan jonge larven die al in een werkstercel liggen en bouwen de cel om tot een moerdop. Zo’n redcel heet ook wel noodcel. Je herkent hem aan de basis: die zit in een gewone werkstercel op de raat, en de cel buigt vaak naar beneden.

Hoeveel redcellen er komen, wisselt sterk. In een onderzoek met acht volken, beschreven in het vakblad Bijenhouden, werden de meeste cellen binnen 24 uur na het weghalen van de koningin aangezet, en het aantal per volk liep uiteen van 6 tot 56.

Zijn redcel-koninginnen minder goed?

Dat hoor je vaak. Het klopt alleen als het volk een te oude larve kiest. Amerikaans onderzoek (Hatch, Tarpy en Fletcher, 1999) liet zien dat werksters redcellen aanzetten op larven van één tot vijf dagen oud. Cellen op oudere larven werden vaker weer afgebroken. Een larve die pas laat koninginnengelei krijgt, wordt een kleinere koningin. Onderzoek in Oregon (Sagili en collega’s, 2018) liet zien dat werksters bij voorkeur goed gevoede larven kiezen. Komt een redcel van een jonge larve, dan is er volgens artikelen in Bijenhouden weinig verschil met een zwermcel-koningin.

Twijfel je of je volk echt moerloos is, of wil je weten hoe je het met een proefraam zeker weet? Lees Moerloos? Zo weet je het zeker.

Herken ze zelf

Vijf situaties uit de praktijk. Kijk naar de raat en de omstandigheden, en kies wat voor cellen je ziet.

Wat doe je ermee?

Kies wat voor cellen je hebt gevonden, in welke staat ze zijn en wanneer in het jaar het is. Je krijgt het advies erbij, met verwijzingen naar onze andere artikelen.

Zo ga je met moerdoppen om

• Niet schuddenSchud een raat met moerdoppen die je wilt houden nooit af. Veeg de bijen er voorzichtig af. De pop in een moerdop raakt makkelijk beschadigd.
• Rechtop houdenDraai de raat niet plat en houd hem uit de koude wind. Een moerdop is kwetsbaar.
• Alles afzoekenZoek elke raat af, ook de onderrand en de hoekjes. Bijen bouwen moerdoppen graag op verstopte plekken.
• Meer dan genoeg?Bewaar de mooiste, grootste cellen en gebruik de rest voor afleggers. Zo komt er uit een zwermstemming toch iets goeds.

Samengevat

1. Een volk bouwt moerdoppen om drie redenen: zwermen, de koningin vervangen of omdat de koningin plotseling weg is.
2. Lege speeldoppen zijn normaal. Pas met een eitje of een larve in koninginnengelei wordt het een moerdop.
3. Zwermcellen zijn talrijk en hangen vaak aan de randen, wisselcellen zijn er weinig en zitten midden op de raat, redcellen zijn uitgebouwde werkstercellen in een volk zonder koningin.
4. Kijk nooit alleen naar de plek: tel de cellen, let op het seizoen en kijk of er eitjes zijn.
5. Zwermcellen wegbreken is geen zwermverhindering. Gebruik ze voor een kunstzwerm of aflegger.
6. Wisselcellen laat je staan. Redcellen ook, of je vervangt ze door een bevruchte koningin.

Begrippen

De vaktermen uit dit artikel op een rij. In de tekst kun je op een woord met een stippellijntje tikken voor de korte uitleg.

Bronnen

• Hatch, S., Tarpy, D.R. en Fletcher, D.J.C. (1999): Worker regulation of emergency queen rearing in honey bee colonies and the resultant variation in queen quality, Insectes Sociaux 46.
• Sagili, R.R. e.a. (2018): Honey bees consider larval nutritional status rather than genetic relatedness when selecting larvae for emergency queen rearing, Scientific Reports 8.
• University of Florida, IFAS Extension: Swarm control for managed beehives.
• National Bee Unit (VK): Fact sheet 24: Swarm control when you can’t find the queen.
• Bijenhouden, archief WUR: artikelen over stille moerwisseling, redcellen en kwaliteitsverschillen tussen red- en zwermcelkoninginnen, via library.wur.nl.
• Eigen ervaring uit de teelt van Quality Queens.