VSH en hygiënisch gedrag. Zo pakken bijen zelf de varroa aan.
Sommige volken ruimen besmet broed op voordat de varroamijt zich kan vermeerderen. Dat heet hygiënisch gedrag, en de varroa-specifieke vorm ervan heet VSH. Hier lees je hoe het werkt, wat het verschil is met SMR en poetsgedrag, hoe je het zelf test en wat het wel en niet betekent voor je varroabehandeling.
Wat is hygiënisch gedrag?
Een bijenvolk is een schoon huishouden. Werksters ruimen dode en zieke larven en poppen op: zo houden ze broedziektes als kalkbroed en vuilbroed in toom. Sommige volken doen dat veel sneller en grondiger dan andere. Dat heet hygiënisch gedrag, en het is erfelijk.
Bij de varroamijt gaat het nog een stap verder. De mijt verstopt zich onder het dekseltje van een broedcel en vermeerdert zich op de pop. Bijen met VSH, Varroa Sensitive Hygiene, ruiken welke cellen besmet zijn, maken ze open en halen de pop eruit. De mijt raakt haar nakomelingen kwijt, en de groei van de varroa in het volk wordt afgeremd.
Zo werkt VSH, dag voor dag
Schuif door de dagen en zie wat er in een besmette cel gebeurt, met en zonder VSH.
← veeg om de hele figuur te zien →
Dag 0
De cel wordt verzegeld.
VSH-bijen openen vooral cellen met jonge poppen, tot ongeveer vijf dagen na het verzegelen. Dan heeft de mijt nog geen volwassen dochters: wie de pop dan opruimt, haalt de hele nieuwe generatie mijten weg.
Vijf eigenschappen die vaak door elkaar lopen
In catalogi van telers kom je verschillende afkortingen tegen. Ze hangen samen, maar zijn niet hetzelfde.
Nog volop in onderzoek. Lange tijd dacht men dat VSH-bijen vooral cellen openen waarin de mijt zich voortplant, zodat alleen niet-reproducerende mijten overblijven. Recent onderzoek (2021 en 2024) laat zien dat het zo eenvoudig niet is. Wat wel vaststaat: volken die besmet broed opruimen, houden de varroa beter in toom.
Zelf testen: drie tests
Met de speldentest meet je thuis hoe snel een volk gedood broed opruimt. Dat is algemeen hygiënisch gedrag, niet specifiek VSH, maar het geeft een goede indruk welke volken het schoonst werken. De Harbo-test kijkt direct naar de mijten in het broed. En met de alcoholwas zie je hoeveel varroa er op de bijen zit: daarmee controleer je of het in de praktijk ook werkt.
Speldentest
Meet hygiënisch gedrag: hoe snel ruimt het volk dood broed op? Makkelijk thuis te doen en handig om je eigen volken te vergelijken.
Zo voer je hem uit
Wat heb je nodig?
- Een dunne insectenspeld (maat 0 of 1) of een fijne naald
- Een sjabloon of vier punaises om een vak van 10 bij 10 cellen af te zetten
- Een notitieboekje of je telefoon
- Kies een raam met gesloten broed met jonge poppen: witte tot roze ogen.
- Zet een vak van 10 bij 10 cellen af met punaises in de hoeken. Noteer hoeveel cellen al leeg zijn.
- Prik in elke gesloten cel één keer recht door het dekseltje tot op de bodem, zodat de pop doodgaat.
- Hang het raam terug op zijn plek in het broednest.
- Tel na een vaste tijd hoeveel cellen helemaal leeg zijn, meestal na 24 uur. Gebruik voor al je volken precies dezelfde tijd.
Hoe vaak?
Twee à drie keer per volk in het seizoen, met een paar weken ertussen. Test al je volken op dezelfde dag en tel na dezelfde tijd, anders kun je ze niet vergelijken.
Wat doe je met de uitslag?
- beste kwart van je volkenHet meest hygiënisch van jouw stand. Kandidaten om van verder te telen.
- middengroepGemiddeld. Houd ze in de gaten en test ze volgend jaar opnieuw.
- laagste kwartHet minst hygiënisch. Niet van telen. Bij problemen met broedziekte of varroa is dit een kandidaat om de koningin te vervangen.
Harbo-test
Meet VSH direct: hoeveel mijten in het gesloten broed planten zich voort?
Zo voer je hem uit
Wat heb je nodig?
- Een fijn pincet
- Een loep of hoofdloep en een goede lamp
- Een teltabel met twee kolommen: mijt met en mijt zonder nakomelingen
- Eventueel een raamstandaard, zodat je het raam rustig kunt bekijken
- Kies een volk waarvan de koningin minstens zeven weken legt, waar geen bijen of broed bij zijn gezet en dat vier tot zes weken niet tegen varroa is behandeld.
- Neem een raam met veel gesloten broed. Open eerst een paar cellen om de leeftijd te controleren: de poppen moeten paarse ogen hebben en een wit tot lichtbruin lijf, 7 tot 11 dagen na het verzegelen.
- Open een cel met het pincet en haal de pop er voorzichtig uit.
- Bekijk de cel van alle kanten en draai de pop om. Mijten zitten vaak op de pop of tegen de celwand.
- Noteer per besmette cel: voortplantend als je een eitje, jonge mijten of witte uitwerpselen aan de celwand ziet, anders niet voortplantend.
- Stop als je vijf cellen met een voortplantende mijt hebt, of na 100 cellen. Geen mijt gevonden in 100 cellen? Open er dan nog 100.
Hoe vaak?
Eén keer per koningin. Doe hem als er genoeg mijten in het volk zitten, meestal in de zomer: bij heel weinig mijten zegt de test weinig.
Wat doe je met de uitslag?
- score 3 of 4Weinig voortplantende mijten in het broed. Sterke varroaresistentie. Een kandidaat om van verder te telen. Controleer met een alcoholwas of de besmetting ook laag blijft.
- score 2Gemiddeld. Vergelijk met je andere volken en kijk ook naar de alcoholwas.
- score 0 of 1Veel voortplantende mijten. Op deze test scoort het volk laag op VSH. Niet van telen, en tel de varroa: misschien is een behandeling nodig.
Alcoholwas
Meet hoeveel varroa er op de bijen zit. Zo zie je of VSH in de praktijk ook werkt, en of je moet behandelen.
Zo voer je hem uit
Wat heb je nodig?
- Een maatbeker of pot met een streep bij 100 ml (ongeveer 300 bijen)
- Een pot met een gaasdeksel, of een kant-en-klare varroashaker
- Alcohol van 70% of sterker, ruitensproeiervloeistof, of water met een scheutje afwasmiddel
- Een witte bak en een zeef
- Zoek eerst de koningin, of kijk goed of ze niet op het raam zit dat je gebruikt.
- Neem een raam uit het broednest met veel jonge bijen. Daar zitten de meeste mijten.
- Schud de bijen in een bak en schep er 100 ml uit, ongeveer 300 bijen.
- Doe de bijen in de pot met vloeistof en draai het deksel dicht.
- Schud een minuut flink, met rondjes. Laat het even staan en schud nog een keer.
- Giet de vloeistof door het gaas of de zeef in de witte bak en tel de mijten. Deel het aantal door drie: dat is het aantal mijten per 100 bijen.
Hoe vaak?
Minstens in het voorjaar (april), na de laatste honingoogst (juli of augustus) en een paar weken na een behandeling, om te zien of die gewerkt heeft. In het seizoen kan het gerust elke maand.
Wat doe je met de uitslag?
- minder dan 1 per 100Lage besmetting. Geen actie nodig. Blijf tellen, zeker na de laatste oogst.
- 1 tot 3 per 100De besmetting loopt op. Tel over twee à drie weken opnieuw en plan je behandeling, bijvoorbeeld direct na de oogst.
- meer dan 3 per 100Te hoog. Behandel met een toegelaten middel, volgens de bijsluiter. Boven 5 per 100 is het ernstig en moet je snel handelen.
Heb je een test gedaan? Vul de uitslag hieronder in. Je krijgt meteen te zien wat hij betekent, en je kunt je volken in een lijstje naast elkaar zetten.
80% opgeruimd
Voor de speldentest bestaat geen vaste grens: vergelijk je volken met dezelfde test en dezelfde tijd. De Harbo-score loopt van 0 tot 4 volgens de tabel van John Harbo. Bij de alcoholwas is 3 mijten per 100 bijen een veelgebruikte grens. Je lijstje wordt alleen in deze browser bewaard.
Selectie op VSH in Nederland
VSH is erfelijk, en dus kun je erop selecteren. In Nederland doet de stichting Arista Bee Research dat op grote schaal, met Buckfast- en Carnicalijnen. Hun werkwijze in het kort:
- 1 · Eén dar per koninginKoninginnen worden geïnsemineerd met het zaad van één enkele dar. Zo kun je de eigenschappen van die ene dar meten.
- 2 · Kleine volkjes met mijtenMet elke koningin wordt een klein volk opgebouwd, waar extra mijten aan worden toegevoegd.
- 3 · Broed onderzoekenNa een tijd wordt het broed onderzocht: hoeveel besmette cellen hebben de bijen opgeruimd?
- 4 · De beste darren vindenZo vind je de darren met de meeste VSH-genen. Volgens Arista draagt maar een klein deel van de darren genoeg VSH-genen.
- 5 · Verder telenMet die lijnen wordt verder geteeld en geïnsemineerd, onder meer in Beers. Ondertussen wordt gewerkt aan een DNA-test die selecteren sneller maakt.
Wat betekent VSH voor jou als imker?
Een volk met VSH-genen is geen volk dat nooit meer varroa heeft. Het is een volk dat de mijt beter onder controle houdt, zodat de besmetting langzamer oploopt. Hoe sterk dat effect is, hangt af van de koningin, van de darren waarmee ze gepaard heeft en van de omgeving.
Blijf tellen
Tel de varroa ook bij een VSH-volk, in het voorjaar en na de laatste oogst, met een alcoholwas, poedersuiker of een varroalade. Pas als je de cijfers kent, weet je of een behandeling nodig is.
Darren tellen mee
Bij standbevruchting paart een VSH-koningin met darren uit de omgeving. Haar dochters hebben dan voor de helft onbekende genen, en het effect kan kleiner zijn. Bij KI of op een bevruchtingsstation weet je wat je krijgt.
Selecteer zelf mee
Doe de speldentest bij je volken en teel verder van de volken die het best opruimen. Zo verbeter je je eigen bijenstand stap voor stap.
Koninginnen met VSH in de afstamming
Bij Quality Queens telen we Buckfast-koninginnen uit eigen lijnen en uit geselecteerde lijnen van andere telers. In de beschrijving van elke koningin in onze shop zie je haar afstamming, en of er VSH in de lijn zit.
Zes misverstanden
Tik op een kaart voor de uitleg.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen hygiënisch gedrag en VSH?
Hygiënisch gedrag is het opruimen van al het zieke en dode broed. VSH is een vorm daarvan die zich richt op broed met varroa: de bijen ruiken besmette cellen, openen ze en halen de pop eruit.
Hoeft een VSH-volk niet meer behandeld te worden?
Niet vanzelf. Een volk met VSH houdt de varroa beter onder controle, maar is niet immuun. Tel de varroa en behandel met een toegelaten middel volgens de bijsluiter als de besmetting te hoog is.
Hoe test ik mijn volk op hygiënisch gedrag?
Met de speldentest. Je prikt een vak van 100 gesloten cellen dood en telt na een vaste tijd hoeveel cellen helemaal leeg zijn. Er is geen vaste grens: vergelijk je volken met elkaar.
Meet de speldentest ook VSH?
Niet precies. De speldentest meet algemeen hygiënisch gedrag. Volken die hier goed scoren ruimen vaak ook besmet broed beter op, maar VSH meet je echt alleen door broed met mijten te onderzoeken.
Wat is SMR?
SMR staat voor Suppressed Mite Reproduction: het deel van de mijten in gesloten broed dat zich niet goed voortplant. Zo werd VSH ontdekt. Het is een meetwaarde, geen gedrag.
Erven de dochters van een VSH-koningin de eigenschap?
Deels. Een dochter krijgt de helft van haar genen van de vader. Bij standbevruchting met willekeurige darren kan het effect kleiner zijn dan bij KI of paring op een bevruchtingsstation met geselecteerde darren.
Wie selecteert in Nederland op VSH?
De stichting Arista Bee Research selecteert met Buckfast- en Carnicalijnen op VSH, met inseminatie met één dar per koningin en onderzoek van het broed. Ook verschillende telers werken met lijnen waarin VSH zit.
Wat is de Harbo-test?
Een test op VSH die John Harbo ontwikkelde. Je opent gesloten cellen met poppen van 7 tot 11 dagen na het verzegelen en kijkt of de mijt erin nakomelingen heeft. Je stopt bij vijf cellen met een voortplantende mijt of na 100 cellen. Hoe minder voortplantende mijten, hoe hoger de score, van 0 tot 4.
Hoe doe je een alcoholwas?
Schep ongeveer 300 bijen van een broedraam, zonder de koningin, en schud ze een minuut in een pot met alcohol of water met afwasmiddel. Giet alles door een zeef, tel de mijten en deel door drie voor het aantal per 100 bijen. Boven 3 per 100 bijen is een veelgebruikte grens om te behandelen, met een toegelaten middel volgens de bijsluiter.
Zie ik aan het broed of een volk VSH heeft?
Niet met zekerheid. In een VSH-volk zie je soms wat meer lege cellen in het broed, omdat besmet broed is opgeruimd. Een broednest met gaten kan ook andere oorzaken hebben, zoals een slechte koningin of ziekte.
Samengevat
Hygiënisch gedrag is het opruimen van ziek en dood broed. VSH is de vorm die zich richt op broed met varroa.
VSH-bijen openen besmette cellen met jonge poppen en halen de pop eruit. De mijt verliest zo haar nakomelingen.
SMR, opnieuw verzegelen en poetsgedrag zijn verwante eigenschappen, maar niet hetzelfde.
Met de speldentest meet je thuis hygiënisch gedrag. De Harbo-test kijkt naar de mijten in het broed, de alcoholwas naar de mijten op de bijen.
VSH is erfelijk. In Nederland selecteert Arista Bee Research erop met Buckfast en Carnica.
Een VSH-volk heeft minder varroa, niet geen varroa. Blijf tellen en behandel als het nodig is.
Lees ook
Meer imkerkennis uit onze eigen praktijk.
Begrippen
In de tekst kun je op een woord met een stippellijntje tikken voor de korte uitleg.
- Alcoholwas
- Je schudt ongeveer 300 bijen in alcohol of zeepwater en telt de mijten die loskomen. Uitslag: mijten per 100 bijen.
- Gesloten broed
- Broedcellen die de werksters met een wasdekseltje hebben verzegeld. Daaronder verpopt de larve.
- Harbo-test
- Test op VSH van John Harbo: je opent gesloten cellen met oudere poppen en telt hoeveel mijten zich voortplanten. Uitslag: een score van 0 tot 4.
- Hygiënisch gedrag
- Werksters ruimen ziek en dood broed snel op. Erfelijk, en te meten met de speldentest.
- Inseminatie
- Kunstmatige bevruchting van een koningin met het zaad van gekozen darren (KI).
- Poetsgedrag
- Bijen poetsen mijten van zichzelf en elkaar af en bijten ze soms kapot. In het Engels grooming.
- Recapping
- Werksters openen een cel en sluiten hem weer. Het effect op de mijt is nog onzeker.
- SMR
- Suppressed Mite Reproduction: het aandeel mijten in gesloten broed dat zich niet goed voortplant. Een meetwaarde, geen gedrag.
- Speldentest
- Test op hygiënisch gedrag: je prikt gesloten cellen aan met een speld en telt na een vaste tijd hoeveel er is opgeruimd.
- Standbevruchting
- De koningin paart met darren uit de omgeving van de stand. Je weet niet welke vaders je krijgt.
- Varroamijt
- Parasiet van de honingbij die zich vermeerdert in gesloten broed. De belangrijkste oorzaak van wintersterfte.
- VSH
- Varroa Sensitive Hygiene: werksters ruiken broed met varroa, maken de cel open en halen de pop eruit.
Bronnen
- Harbo, J.R. & Harris, J.W. (1999). Selecting honey bees for resistance to Varroa jacobsoni. Apidologie 30. Zie ook het overzicht Varroa sensitive hygiene.
- Harris, J.W. (2007). Bees with Varroa Sensitive Hygiene preferentially remove mite infested pupae aged ≤ five days post capping. Journal of Apicultural Research 46(3). ResearchGate.
- Sprau, L. et al. (2021). Reproduction of Varroa destructor does not elicit varroa sensitive hygiene (VSH) or recapping behaviour in honey bee colonies. Apidologie. Springer.
- Mite non-reproduction is not a consequence of the brood removal behavior of varroa sensitive hygiene honey bee colonies (2024). PMC11199085.
- Mite non-reproduction, recapping behavior, and hygienic behavior (freeze-kill method) linked to Varroa destructor infestation levels in selected Apis mellifera colonies (2023). PMC10621551.
- SARE: Testing Honey Bee Colonies for Hygienic Behavior. NSW DPI: Testing for hygienic behaviour.
- Penn State Extension: Varroa Mite Resistance Testing for Varroa Sensitive Hygiene (de Harbo-test en scoretabel).
- National Bee Unit: Estimating Varroa mite populations. Wageningen University & Research: protocol spoelmethode varroa.
- Arista Bee Research: Varroa Resistance Breeding & Selection Program.
- Dave Cushman’s Beekeeping and Bee Breeding website: Behaviour in Honey Bees.
Vragen over VSH of onze lijnen? Neem contact op via qualityqueens.nl.
© 2026 Quality Queens · qualityqueens.nl. Tekst, tekeningen en interactieve onderdelen zijn eigendom van Quality Queens en mogen niet zonder toestemming worden overgenomen. Delen met een link is van harte welkom.