Zwermverhindering. Zo houd je je volk thuis.
In mei en juni wil bijna elk sterk volk zwermen. Dat is natuurlijk, maar je verliest de helft van je bijen en vaak je honingoogst. Hier lees je waarom een volk gaat zwermen, wat je bij de kastcontrole ziet en wat je doet in elke situatie. Met een zwermrisicocheck en een controleplanner die je hele zwermseizoen inplant.
Waarom zwermt een volk?
Zwermen is de manier waarop een bijenvolk zich vermeerdert. De oude koningin vertrekt met een groot deel van de bijen, en het achtergebleven volk trekt een nieuwe koningin. Voor de bijen is dat een succes, voor jou betekent het minder bijen en minder honing. Een volk komt in zwermstemming door een mix van oorzaken:
Een zwermstemming is moeilijk terug te draaien als ze eenmaal is begonnen. Zwermverhindering begint daarom al in april, voordat de eerste zwermcellen er zijn.
Zwermrisicocheck
Beantwoord zeven vragen over je volk. Je ziet meteen hoe groot de kans op een zwerm is en wat je het beste kunt doen.
Een hulpmiddel, geen voorspelling. Het weer, de dracht en het volk zelf doen ook mee. Twijfel je, kijk dan nog eens goed naar de onderkant van de ramen.
Wat zie je bij de kastcontrole?
Zwermcellen hangen meestal aan de onderrand en de zijkanten van de broedramen. Kijk daar dus het eerst. Tik op een signaal voor wat het betekent.
Snel kijken met de kantelcontrole. Werk je met twee broedkamers of een broedkamer met honingkamer, til dan de bovenste bak achterover en kijk onder tegen de ramen. Zwermcellen hangen vaak juist daar. Zie je niets, dan is de kans klein dat er zwermcellen zijn. Zekerheid geeft het niet: doe om de andere keer een volledige controle. Twijfel je wat voor dop je ziet, lees dan Zwermcel, redcel of wisselcel?
Van speeldop tot zwerm
Een koningin heeft zestien dagen nodig van eitje tot uitlopen. Na ongeveer acht dagen sluiten de bijen de cel, en rond dat moment vertrekt meestal de voorzwerm. Daarom kijk je elke zeven dagen: dan zie je een zwermcel altijd voordat hij gesloten is.
← veeg om de hele figuur te zien →
Gemiddelden. Bij slecht weer wacht de voorzwerm soms een paar dagen langer. Een volk kan ook al eerder vertrekken, als de eerste cellen net gesloten zijn.
Zwermen voorkomen
Dit zijn de maatregelen die in Nederland het meest worden aangeraden. De eerste drie doe je bij elk volk. De andere zet je in als een volk erg sterk is of al neiging tot zwermen laat zien. Kies een maatregel.
Ingrijpen: wat doe je als je zwermcellen vindt?
Wat je doet, hangt af van wat je vindt. Kies de situatie die je in je kast ziet.
Breek nooit alle cellen weg als je niet zeker weet dat de koningin er nog is. Is de voorzwerm al vertrokken, dan maak je het volk zo hopeloos moerloos. Zie je geen verse eitjes, ga er dan van uit dat de oude koningin weg is. Weet je het niet zeker, lees dan Moerloos of niet?
Controleplanner
Kies de dag van je eerste zwermcontrole en hoe vaak je kijkt. De planner zet alle controles tot eind juli op een rij, met per periode waar je op let.
Handig: zet de datums in je agenda. In een vroeg voorjaar begint het zwermseizoen soms al half april, in een koud voorjaar pas half mei.
Toch gezwermd?
Het overkomt elke imker een keer. Een zwerm is geen ramp: je kunt hem vaak terugvangen, en het achtergebleven volk krijgt vanzelf een jonge koningin. Zo pak je het aan:
1. Vang de zwerm
Een zwerm hangt vaak eerst een paar uur als tros in de buurt. Schud of veeg hem in een zwermkist of doos, zet die in de schaduw met een kier open, en laat de bijen ’s avonds rustig in een kast met kunstraat lopen.
2. Zwerm: behandelen en voeren
Een zwerm heeft nog geen broed. Dat is het moment om hem tegen varroa te behandelen, met een toegelaten middel volgens de bijsluiter. Voer na een dag of twee als er geen dracht is.
3. Het oude volk: nazwermen voorkomen
Laat in het gezwermde volk één goede cel staan en breek de rest weg. Kijk na een week opnieuw en breek nieuwe redcellen weg. Na ongeveer vier weken moet de jonge koningin aan de leg zijn.
Hangt er een zwerm die niet van jou is, of hangt hij op een plek waar je niet bij kunt? Veel imkersverenigingen hebben een zwermcoördinator of zwermmeldpunt die je kunt bellen.
Zes veelgemaakte fouten
Tik op een kaart voor de oplossing.
Veelgestelde vragen
Wanneer is het zwermseizoen?
In Nederland van half april tot eind juli, met de piek in mei en juni. In een warm voorjaar begint het eerder, in een koud voorjaar later.
Hoe vaak moet je controleren op zwermcellen?
Elke zeven dagen, uiterlijk negen. Van eitje tot gesloten zwermcel duurt ongeveer acht dagen, en rond dat moment vertrekt de voorzwerm. Kijk je vaker dan elke acht dagen, dan vind je een zwermcel altijd voordat hij gesloten is.
Zijn speeldoppen een teken dat het volk gaat zwermen?
Nee. Lege speeldoppen bouwt bijna elk volk in het voorjaar. Pas als er een eitje of een larve in ligt, is het volk in zwermstemming.
Helpt het om zwermcellen weg te breken?
Maar even. Het volk bouwt meestal binnen een paar dagen nieuwe cellen, en als je er een mist, zwermt het toch. Haal de zwermdrang eruit met een kunstzwerm, vlieger of aflegger.
Hoe weet je of een volk al gezwermd is?
Er zijn duidelijk minder bijen, je ziet geen verse eitjes en er zitten gesloten of uitgelopen zwermcellen aan de raat. Een uitgelopen cel heeft een rond gat in de punt.
Zwermen Buckfastbijen minder?
Buckfastbijen worden al lang geselecteerd op weinig zwermdrang, en goede lijnen zwermen duidelijk minder. Zwermvrij is geen enkele bij: ook een Buckfastvolk met een oudere koningin en te weinig ruimte kan zwermen.
Wat doe je met een zwerm die je hebt gevangen?
Laat hem in een kast met kunstraat lopen en zet hem op zijn nieuwe plek. Een zwerm heeft nog geen broed: behandel hem in de eerste dagen tegen varroa met een toegelaten middel volgens de bijsluiter. Voer na een dag of twee als er geen dracht is.
Kun je zwermen helemaal voorkomen?
Niet altijd, maar je kunt de kans flink verkleinen. Met jonge koninginnen uit een zwermtrage lijn, op tijd ruimte, een bouwraam en elke zeven dagen kijken houd je de meeste volken thuis.
Samengevat
Volken zwermen door ruimtegebrek, veel jonge bijen zonder werk, een oudere koningin en erfelijke aanleg. Mei en juni zijn de piek.
Kijk van half april tot eind juli elke zeven dagen, uiterlijk negen, naar de onderrand van de broedramen.
Geef op tijd ruimte, gebruik een bouwraam en werk met jonge koninginnen uit een zwermtrage lijn.
Lege speeldoppen zijn normaal. Een dop met een eitje of larve betekent: zwermstemming, nu ingrijpen.
Zwermcellen met larven? Maak een kunstzwerm, vlieger of aflegger. Alleen cellen wegbreken werkt meestal maar even.
Gezwermd? Vang de zwerm, behandel hem broedloos tegen varroa en laat in het oude volk één goede cel staan.
Een koningin die minder zwermt
Zwermdrang is voor een groot deel erfelijk. Bij Quality Queens telen we Buckfast- en Kaukasische koninginnen die geselecteerd zijn op weinig zwermneiging, zachtaardigheid en rust op de raat. Een jonge koningin uit zo’n lijn is de beste zwermverhindering die er is.
Lees ook
Meer imkerkennis uit onze eigen praktijk.
Begrippen
In de tekst kun je op een woord met een stippellijntje tikken voor de korte uitleg.
- Aflegger
- Klein, nieuw volk dat je maakt uit een sterk volk: een paar ramen met bijen, broed en voer.
- Bouwraam
- Leeg raam zonder kunstraat aan de rand van het broednest. De bijen bouwen er darrenraat in, die je uitsnijdt.
- Feromonen
- Geurstoffen waarmee bijen elkaar iets laten weten. De feromonen van de koningin vertellen het volk dat ze er is; een oudere koningin geeft er minder van af.
- Kantelcontrole
- Snelle zwermcontrole: je kantelt de bovenste bak achterover en kijkt onder tegen de ramen naar zwermcellen.
- Kunstzwerm
- De oude koningin met een flink deel van de bijen in een nieuwe kast op kunstraat, zonder broed. Bootst een natuurlijke zwerm na.
- Methode Demaree
- Zwermverhindering waarbij je de koningin onderin zet en het broed bovenop de honingkamers, gescheiden door een moerrooster.
- Moerrooster
- Rooster waar werksters wel en de koningin niet doorheen kan. Houdt de koningin in de broedkamer.
- Nazwerm
- Zwerm met een of meer jonge, onbevruchte koninginnen die na de voorzwerm vertrekt. Meestal kleiner.
- Redcel
- Moerdop die een moerloos volk zelf bouwt over een jonge werksterlarve, meestal midden in de raat.
- Speeldop
- Leeg bekertje aan de onderrand van de raat. Normaal in het voorjaar; pas met een eitje of larve erin wordt het een zwermcel.
- Vlieger
- Nieuwe kast op de plek van het moedervolk, zodat alle vliegbijen erin terechtkomen.
- Voedsterbijen
- Jonge werksters die de larven voeren. Hebben ze te weinig werk, dan neemt de zwermdrang toe.
- Voorzwerm
- De eerste zwerm: de oude koningin met de helft tot driekwart van de bijen. Vertrekt meestal als de eerste zwermcel gesloten is.
- Zwermcel
- Moerdop die het volk bouwt om te zwermen, meestal aan de onderrand of zijkant van de raat en vaak met meer tegelijk.
- Zwermstemming
- Het moment dat een volk heeft besloten te zwermen: er liggen eitjes of larven in moerdoppen.
Bronnen
- Nederlandse Bijenhoudersvereniging: Wat te doen in welke periode.
- Winston, M.L. (1987). The Biology of the Honey Bee. Harvard University Press. Hoofdstuk over zwermen en de ontwikkeling van de koningin.
- Seeley, T.D. (2010). Honeybee Democracy. Princeton University Press.
- Fell, R.D. et al. (1977). The seasonal cycle of swarming in honeybees. Journal of Apicultural Research 16(4): 170–173.
- Demaree, G.W. (1892). How to prevent swarming. American Bee Journal 29: 545–546.
Aangevuld met de gangbare praktijk in Nederlandse imkersverenigingen en onze eigen ervaring als teler. Vragen? Neem contact op via qualityqueens.nl.
© 2026 Quality Queens · qualityqueens.nl. Tekst, tekeningen en interactieve onderdelen zijn eigendom van Quality Queens en mogen niet zonder toestemming worden overgenomen. Delen met een link is van harte welkom.