Kennismaking met een lastige gast

Varroa destructor is een mijt: een spinachtige, geen insect. Wat je op je bijen of op de bodemlade ziet liggen, is vrijwel altijd een volwassen vrouwtje. Ze is ovaal, roodbruin, breder dan lang en ruim anderhalve millimeter groot. Ze heeft geen ogen, maar vindt haar weg op geur en tast.

Mannetjes zie je bijna nooit. Ze zijn klein, bleek en leven alleen in de gesloten broedcel. Daar paren ze met hun zusjes en daarna sterven ze. Het hele leven van de mijt draait dus om twee plekken: op de volwassen bij, waar ze meelift en zich voedt, en in het verzegelde broed, waar ze zich voortplant.

Wat veel imkers nog in hun hoofd hebben, is dat de mijt bloed (hemolymfe) zuigt. Onderzoek van Ramsey en collega’s uit 2019 liet zien dat ze vooral leeft van het vetlichaam van de bij. Dat orgaan regelt onder meer de afweer, het ontgiften en de voedselreserves. Juist voor winterbijen, die maanden mee moeten, is dat een gevoelige plek.

Van Java naar Mariënvelde

De varroamijt hoort oorspronkelijk thuis bij de Aziatische honingbij, Apis cerana. Die twee hebben een lange geschiedenis samen. De Aziatische bij weert zich goed en de mijt plant zich bij haar alleen voort in darrenbroed. Het ging mis toen onze westerse honingbij, Apis mellifera, in het leefgebied van de Aziatische bij terechtkwam.

Zo vermenigvuldigt de mijt zich

Een bevrucht vrouwtje laat zich in de broedcel vallen vlak voordat de werksters die verzegelen. Bij werksterbroed gebeurt dat zo’n 15 tot 20 uur vóór het verzegelen, bij darrenbroed al 40 tot 50 uur ervoor. Darrenlarven liggen dus langer “open” en worden 8 tot 10 keer zo vaak bezocht als werksterlarven.

Onder de voerbrij wacht ze tot de cel dicht is. Ongeveer 70 uur na het verzegelen legt ze haar eerste ei. Dat ei is onbevrucht en wordt een mannetje. Daarna volgt ongeveer elke 30 uur een bevrucht ei, en dat worden dochters. Een dochter heeft ongeveer zes dagen nodig om volwassen te worden en moet in die tijd ook nog door haar broer bevrucht worden.

En daar zit de kern van het hele varroaprobleem: het is een race tegen de klok. Een werkster loopt ongeveer 12 dagen na het verzegelen uit, een dar pas na ongeveer 14 dagen. Die extra dagen maken het verschil.

Dochters die niet op tijd klaar zijn, gaan dood als de bij uitloopt. De moedermijt en haar volwassen dochters lopen mee naar buiten, liften een paar dagen tot ruim een week mee op een volwassen bij en zoeken dan een nieuwe cel. Een moedermijt doorloopt zo meestal twee à drie voortplantingsrondes.

Voor ons als telers is dit misschien wel de belangrijkste les: darrenbroed is de kraamkamer van de mijt. Dat is de reden dat het uitsnijden van darrenraat werkt, en ook de reden dat een volk met veel darrenbroed in het voorjaar sneller oploopt.

Hoe de besmetting in een volk oploopt

In het voorjaar merk je bijna niets. Een volk start na de winter vaak met een paar honderd mijten, en zolang het volk groeit, groeit het aantal bijen sneller dan het aantal mijten. Maar de mijten groeien door zolang er broed is. Onbehandeld kan hun aantal in een jaar ongeveer twaalf keer zo groot worden.

Het gevaarlijke moment komt in de nazomer. Vanaf juli krimpt het broednest, maar de mijten zijn er dan op hun talrijkst. Steeds meer mijten moeten zich verdelen over steeds minder broedcellen. Volgens bijen@wur zit in de zomer in zo’n 10% van het verzegelde broed een mijt, in de herfst zo’n 20% en tegen de winter kan dat oplopen tot 40%. En precies dan worden de winterbijen grootgebracht.

Een volk dat nooit wordt behandeld, gaat in ons klimaat volgens het grote overzichtsartikel van Rosenkranz en collega’s (2010) doorgaans binnen drie à vier jaar na de eerste besmetting ten onder. Ook mijten van andere, zieke volken in de buurt kunnen in de nazomer een volk binnenkomen: via rovende en vervliegende bijen. Een schoon volk in augustus is dus geen garantie voor een schoon volk in oktober.

Wat de mijt met je bijen doet

De schade komt van twee kanten: de mijt zelf, en vooral de virussen die ze meebrengt. Eén mijt in een cel maakt een uitlopende werkster gemiddeld zo’n 7% lichter. Bij darren kan dat oplopen tot 19%. Zulke bijen leven korter, en dat merk je vooral bij de winterbijen.

Vooral het vleugeldeformatievirus (DWV) is berucht. Bijen met verschrompelde vleugels voor de vliegplank zijn een alarmsignaal: dan is de mijtdruk al hoog. Rosenkranz en collega’s concluderen dat de ineenstorting van een volk eerder door die virussen komt dan door het parasiteren zelf.

Hoeveel is te veel? Een harde grens is er niet, maar de cijfers wijzen dezelfde kant op. Bij een besmetting van meer dan 6 mijten per 100 bijen in oktober gaat een volk de winter meestal niet door (bijen@wur). Duits onderzoek noemt 7% van de winterbijen als grens waarboven het volk kan bezwijken. Volken met zo’n 30% besmetting in de zomer overleefden de volgende winter niet.

Typische signalen van een volk dat te laat is: bijen met misvormde vleugels, gaatjesbroed, larven in vreemde houdingen, een volk dat in september opvallend snel krimpt, en uiteindelijk een kast met voer maar zonder bijen.

Meten is weten

Je kunt alleen goed bijsturen als je weet hoe het ervoor staat. Wij raden aan om minstens vier keer per seizoen te meten: vroeg in het voorjaar, na de voorjaarsdracht, rond de honingoogst en laat in de herfst. Er zijn drie gangbare methoden.

1. De bodemlade (natuurlijke val). Leg een ingevette of plakkerige lade onder een open gaasbodem, minstens zeven dagen, en tel de mijten. Deel door het aantal dagen. Simpel, maar niet erg nauwkeurig: bijen@wur noemt de natuurlijke val geen betrouwbare maat voor de totale mijtenlast.

2. De poedersuiker- of alcoholmethode. Neem ongeveer een half kopje bijen (300 à 400) van een broedraam, zonder de koningin. Schud ze met poedersuiker (de bijen blijven leven) of spoel ze uit in alcohol en tel de mijten. Zo krijg je een percentage: mijten per 100 bijen. Tot 3% is acceptabel, boven 5% is het ernstig (National Bee Unit, VK).

3. Darrenbroed openen. Trek zo’n 300 darrenpoppen in het paarse-ogenstadium uit hun cellen en tel de mijten. Meer dan 5 mijten per 100 poppen is reden om snel te handelen.

Bestrijden: het hele jaar rond

Varroa krijg je nooit helemaal weg. Het doel is om de mijtenlast op de goede momenten zo laag te krijgen dat het volk gezonde winterbijen kan grootbrengen. bijen@wur beschrijft dat als een driegangenmenu: een voorgerecht in het voorjaar, een hoofdgerecht in de zomer en een toetje in de winter.

De drie gangen

Voorgerecht (april – juli): darrenraat uitsnijden. Omdat de mijt zo graag in darrenbroed zit, hang je een bouwraam of darrenraat in het volk en snijd je het verzegelde darrenbroed eruit. Daarmee haal je zo’n 20 à 30% van de mijten weg, met vier ramen per seizoen. Dat is een goede aanvulling, geen hoofdbehandeling.

Hoofdgerecht (na de zomeroogst): de grote schoonmaak. Hier gaat het om. Er zijn twee wegen. Je behandelt een volk mét broed met mierenzuur of thymol, of je maakt het volk eerst broedloos en behandelt dan met oxaalzuur. Een volk broedloos maken kan door de koningin 24 dagen op te sluiten (dan is al het broed uitgelopen), door een kunstzwerm te maken of door al het broed weg te nemen.

Toetje (december – januari): oxaalzuur in de broedloze periode. In de winter is het volk meestal broedloos. Alle mijten zitten dan op de bijen, waar oxaalzuur ze goed raakt. Met deze behandeling begint het volk het nieuwe jaar met zo weinig mogelijk mijten.

Gebruik alleen middelen die in Nederland als diergeneesmiddel zijn toegelaten, en volg de bijsluiter. Er zijn in Nederland toegelaten middelen op basis van oxaalzuur, mierenzuur en thymol. Welke dat op dit moment precies zijn, zie je in de Diergeneesmiddeleninformatiebank van het CBG. Geef de behandeling altijd buiten de honingoogst, zodat er niets in je honing terechtkomt, en noteer wat je hebt gegeven.

Behandel in overleg met imkers in je buurt het liefst rond dezelfde tijd. Mijten uit een onbehandeld volk een paar honderd meter verderop kunnen anders zo weer bij jou binnenvliegen.

De toekomst zit in de bij zelf

Zolang we de mijt alleen met middelen te lijf gaan, blijft het dweilen met de kraan open. Mijten worden resistent: tegen tau-fluvalinaat werd dat halverwege de jaren negentig al gemeld, later ook tegen coumafos en amitraz. Daarom kijken telers steeds meer naar eigenschappen in de bij zelf.

VSH (Varroa Sensitive Hygiene). Werksters met deze eigenschap ruiken het verschil tussen een gewone pop en een pop waarin een mijt zich voortplant. Zo’n cel maken ze open en ze ruimen de pop op. Onderzoek waar Wageningen naar verwijst laat zien dat ze vooral reageren op poppen die met de agressieve vorm van het vleugeldeformatievirus zijn besmet. In Nederland werkt onder meer Arista Bee Research aan het fokken op hoge VSH.

Hygiënisch gedrag en onderdrukte voortplanting. Hygiënische volken houden de mijtenlast gemiddeld lager, vooral bij een matige besmetting. Bij zogenoemde SMR-bijen planten minder mijten zich succesvol voort.

Hoe dat precies werkt, dag voor dag in de cel, en hoe je je eigen volken test met de speldentest, de Harbo-test en de alcoholwas, lees je in VSH en hygiënisch gedrag.

Natuurlijke selectie. Op het Zweedse eiland Gotland bleef van 150 onbehandelde volken na een paar zware jaren een kleine populatie over die het zonder behandeling redt. Ook in Nederland worden sinds 2007 en 2008 op twee locaties volken zonder behandeling geselecteerd. Daar zijn populaties uit gekomen die minder gevoelig zijn voor varroa.

Dit is waar fokken met beleid en gecontroleerde bevruchting zoals KI het verschil maken. Een eigenschap als VSH zet je alleen vast als je zeker weet wie de vader- én de moederkant is. Met standbevruchting gaat de helft van de genen op de gok. Wij zien goede koninginnen daarom als een onderdeel van je varroa-aanpak, niet als vervanging ervan: ook een sterk varroatolerant volk blijf je meten.

Samengevat

Begrippen

De vaktermen uit dit artikel op een rij. In de tekst kun je op een woord met een stippellijntje tikken voor de korte uitleg.

Bronnen

1. Rosenkranz, P., Aumeier, P. & Ziegelmann, B. (2010). Biology and control of Varroa destructor. Journal of Invertebrate Pathology 103. pdf
2. Navajas, M. e.a. (2010). New Asian types of Varroa destructor. Apidologie 41. apidologie.org
3. Elshout, P. (2002). Twintig jaar varroamijt en de gevolgen voor de Nederlandse bijenhouderij. Maandblad voor Imkers. library.wur.nl
4. LAVES Institut für Bienenkunde Celle (2014). Die Varroa-Milbe: vom Nobody zum weltweiten Imker-Schreck. laves.niedersachsen.de
5. Wageningen University & Research. Honingbijen en de gevestigde invasieve soort Varroa destructor. wur.nl
6. Huang, Z. (2012). Varroa mite reproductive biology. Michigan State University. bees.msu.edu
7. Cornelissen, B., Blacquière, T. & Van der Steen, S. (2010). Effectieve bestrijding van varroa. bijen@wur. pdf
8. Van der Steen, S. & Vejsnaes, F. (2018). Varroabestrijding op stand (2). Bijenhouden 2018-6. edepot.wur.nl
9. Ramsey, S. e.a. (2019). Varroa destructor feeds primarily on honey bee fat body tissue and not hemolymph. PNAS. samenvatting University of Maryland
10. National Bee Unit (VK). Fact sheet 13: Estimating Varroa mite populations. pdf
11. Wageningen University & Research. VSH: Varroa Sensitive Hygiene. wur.nl
12. Australian Government. Varroa mite outbreak. outbreak.gov.au
13. CBG, Geneesmiddeleninformatiebank: voorbeeld van een toegelaten varroamiddel op basis van mierenzuur (REG NL 118709). geneesmiddeleninformatiebank.nl