Waarom bijen een koningin weigeren

Werksters herkennen hun koningin aan haar geur, vooral het koninginnenferomoon uit haar kaakklieren. Zolang een volk die geur ruikt, is er een koningin, en een vreemde koningin wordt dan als indringer behandeld. Werksters klemmen zich om haar heen in een dichte bal en steken of verstikken haar. Dat heet afstoten of inballen.

Hoeveel feromoon een koningin afgeeft, hangt af van haar leeftijd en of ze legt. Een leggende, goed bevruchte koningin ruikt het sterkst. Een onbevruchte koningin van één tot vier dagen oud ruikt nauwelijks naar koningin. Daarom is een leggende koningin veel makkelijker in te voeren dan een onbevruchte.

Broeder Adam, de grondlegger van de Buckfastbij, noemde het invoeren de spil van zijn hele bedrijfsvoering. Volgens hem bepaalt vooral het gedrag van de koningin of het lukt: een rustige koningin die gewoon doorloopt, wordt aanvaard. Een opgejaagde koningin die over de raat rent, roept juist agressie op. Alles wat je doet, is erop gericht om het volk tijd te geven aan haar geur te wennen, en de koningin rustig te houden.

Zeven gouden regels

Welke methode je ook kiest, deze regels gelden altijd. Bijna elke mislukte invoering is terug te voeren op een van deze punten. Vink ze af voordat je begint.

Bevrucht of onbevrucht: een wereld van verschil

Je kunt een volk een nieuwe koningin geven in drie vormen: een bevruchte, leggende koningin, een onbevruchte koningin die nog moet paren, of een rijpe moerdop waar binnen een of twee dagen een koningin uit loopt. Ze vragen elk een eigen aanpak.

Bij onbevruchte koninginnen telt elk uur

In 2023 voerde een Lets onderzoeksteam 754 onbevruchte koninginnen in in bevruchtingskastjes, en volgde welke er uiteindelijk gingen leggen. Twee dingen bleken doorslaggevend: hoe oud de koningin was en hoe lang het kastje al moerloos was. Wissel tussen de twee weergaven.

De les: een onbevruchte koningin voer je in direct na het uitlopen (binnen een paar uur), of in een volk dat al minstens vijf dagen moerloos is en waarvan je de redcellen hebt weggebroken. Een koningin van één tot vier dagen oud in een volk dat net zijn koningin kwijt is, is de slechtste combinatie die er bestaat.

De veiligste manier: een aflegger met uitlopend broed

Het Bieneninstitut in Celle, dat zelf koninginnen verstuurt, raadt beginners twee methodes aan: een aflegger van gesloten en uitlopend broed, of een kunstzwerm. De aflegger is het veiligst, om een eenvoudige reden: uitlopende jonge bijen hebben nog nooit een koningin gekend en aanvaarden vrijwel iedere koningin. Pas als de nieuwe koningin legt, verenig je de aflegger met het volk dat ze moet krijgen.

Schuif door de dagen om het hele verloop te zien.

Koningin met de post ontvangen?

• BewarenOp kamertemperatuur, donker en rustig. Nooit in de zon, in de auto of in de koelkast.
• Niet te langVoer haar het liefst binnen een dag na ontvangst in. Hoe langer in het kooitje, hoe zwakker en nerveuzer ze wordt.
• Even rustEen koningin die net een postreis achter de rug heeft, legt soms een paar dagen later dan je verwacht. Geef haar die tijd voordat je conclusies trekt.

Voor kostbare koninginnen, zoals een kunstmatig geïnsemineerde (KI) koningin, geldt dubbel: neem het zekere voor het onzekere. KI-koninginnen worden volgens Purdue University soms minder makkelijk aanvaard. Kies dan een aflegger of de opdrukkooi uit het volgende hoofdstuk.

Alle methodes op een rij

Er bestaan tientallen varianten, maar ze komen neer op negen basismethodes. Kies er een voor de stappen, de voor- en nadelen en een inschatting van hoe veilig hij is.

De kooi-test: lees de bijen

Voordat je het suikerdeegstopje vrijgeeft of de kooi opent, leg je het kooitje even op de toplatten en kijk je hoe de bijen reageren. Het verschil zie je in een paar seconden.

Wanneer je níet moet invoeren

Soms is de beste beslissing om te wachten, of om het helemaal niet te doen. Vink aan wat op jouw volk van toepassing is.

Welke methode past bij jouw situatie?

Vul in wat voor koningin je hebt en wat voor volk haar krijgt. Je krijgt de methode die het best past, met de stappen erbij.

Na het invoeren: geduld, dan controleren

De verleiding is groot om na twee dagen al te kijken. Doe het niet. Het moment van vrijlaten is het gevaarlijkste: als je dan de kast opent en de koningin opgejaagd over de raat rent, kan het volk haar alsnog inballen.

Samengevat

1. Bijen accepteren een koningin als ze écht moerloos zijn, geen redcellen hebben en de tijd krijgen om aan haar geur te wennen.
2. Een leggende, bevruchte koningin is veruit het makkelijkst in te voeren: met een kooitje lukt het vrijwel altijd.
3. De veiligste manier is een aflegger van uitlopend broed met een kooitje. In een bestaand volk is de opdrukkooi het veiligst.
4. Een onbevruchte koningin voer je in direct na het uitlopen, of in een volk dat al minstens vijf dagen moerloos is.
5. Haal begeleidsters uit het kooitje, laat haar vrij via suikerdeeg en kijk de eerste zeven dagen niet.
6. Voer niet in bij darrenbroedige werksters, bij een volk met een (onbevruchte) koningin of redcellen, en niet tijdens roverij.

Begrippen

De vaktermen uit dit artikel op een rij. In de tekst kun je op een woord met een stippellijntje tikken voor de korte uitleg.

Bronnen

• LAVES Institut für Bienenkunde Celle (2025): Informationen zum Zusetzen von Bienenköniginnen aus dem Versand.
• Purdue University Extension: Requeening and queen introduction (E-277).
• Smilga-Spalvina, A., Spalvins, K. en Veidenbergs, I. (2024): Field study: Factors influencing virgin queen bee acceptance rate in Apis mellifera colonies, Czech Journal of Animal Science. Met een overzicht van eerder onderzoek van Butler en Simpson (1956), Szabo (1982) en Pérez-Sato e.a. (2007, 2008).
• Broeder Adam (Karl Kehrle): The introduction of queens.
• Eigen ervaring uit de teelt van Quality Queens.