Kastcontrole: waar let je op?
Je tilt de dekplank eraf en kijkt in een kast vol bijen. En dan? Hier lees je hoe je een kast rustig en snel nakijkt, wat je op elk raam ziet, en wat je doet met wat je vindt. Met beslisbomen, een broedklok, een maandkiezer en een kastkaart om in te vullen.
Vijf vragen, elke keer
Een kastcontrole is geen rondleiding. Je opent de kast met een paar vragen in je hoofd, zoekt de antwoorden en sluit hem weer. Dat maakt het rustig voor de bijen en overzichtelijk voor jou. Deze vijf vragen beantwoord je in het seizoen bij elke controle.
Is er een koningin?
Zie je eitjes, dan was er de afgelopen drie dagen een leggende koningin. Je hoeft haar zelf niet te zien.
Is het broed gezond?
Een gesloten broedveld, platte lichtbruine doppen en parelwitte larven. Geen gaatjes, geen ingezakte doppen.
Is er genoeg voer?
Ook in het seizoen kan een volk verhongeren. Houd altijd een reserve van twee à drie goed gevulde voerramen aan.
Is er genoeg ruimte?
Zijn zo’n acht van de tien ramen bezet met bijen, geef dan ruimte. Krapte is een van de grote aanjagers van zwermen.
Wil het volk zwermen?
Kijk naar de onder- en zijranden van de broedramen. Moerdoppen met een eitje of larve erin vragen om actie.
Daarnaast noteer je kort: hoe het volk zich gedraagt (rustig of steeklustig), wat er aan varroa te zien is, en of er iets vreemds is. Schrijf het meteen op. Na drie volken weet je niet meer welk volk wat had. Onderaan staat een kastkaart die je zo kunt invullen.
Wanneer open je de kast?
In het broednest is het rond de 35 °C. Elk raam dat je uit de kast tilt, koelt af. Op een warme, windstille dag merken de bijen daar weinig van. Bij kou, regen of harde wind koelt het broed sneller af, en zijn de bijen ook nog eens feller.
- Volledige controle: vanaf ongeveer 15 °C, droog en weinig wind. Tussen eind van de ochtend en halverwege de middag zijn de meeste vliegbijen buiten, en dat maakt het rustiger.
- Korte controle: rond 12 tot 15 °C. Alleen even kijken of er broed en voer is, zonder de broedramen lang uit de kast te houden.
- Niet openen: onder de 10 tot 12 °C, bij regen, onweer of harde wind, en ‘s avonds. Van november tot en met februari blijft de kast dicht.
Een vuistregel, geen wet. Een sterk volk op een beschutte plek verdraagt meer dan een klein volk op de wind. Twijfel je, wacht dan een dag.
Hoe vaak?
In de zwermtijd, ruwweg half april tot eind juli, kijk je elke zeven dagen, uiterlijk na negen. Een zwermcel gaat ongeveer acht dagen na het eitje dicht, en rond dat moment vertrekt meestal de voorzwerm. Kijk je elke week, dan vind je elke zwermcel voordat hij dicht is. Buiten de zwermtijd is eens per twee à drie weken genoeg. Hoe dat per maand uitpakt, zie je in de maandkiezer.
Als beginner ben je al snel drie kwartier bezig met één kast. Dat is normaal. Na een jaar of twee doe je het in een kwartier, vooral omdat je leert wat je níet hoeft te bekijken.
Leg dit klaar
Alles wat je nodig hebt, leg je klaar voordat je de kast opent. Wie halverwege de kastbeitel moet zoeken, laat een open kast achter.
Eerst kijken, dan openen
Ga een paar minuten naast de kast staan, niet ervoor in de vliegroute. Het vlieggat vertelt al veel, voordat je ook maar één raam hebt aangeraakt. Vliegen er bijen met stuifmeel naar binnen, dan wordt er gebroed.
| Wat je ziet bij het vlieggat | Wat het meestal betekent |
|---|---|
| Bijen met stuifmeelklompjes aan de achterpoten | Er is broed, en dus waarschijnlijk een koningin. Zekerheid geeft het niet. |
| Op een warme middag veel bijen die met de kop naar de kast in kringetjes vliegen | Oriëntatievluchten van jonge bijen. Normaal en een goed teken. |
| Vechtende bijen, schichtig zigzagvliegen bij kieren en naden, wasgruis voor de kast | Roverij. Verklein het vlieggat en morst geen voer of honing. |
| Bijen met verfrommelde vleugels die niet kunnen vliegen | Vleugelvirus door varroa. Tel de mijten, zie Varroa, het hele verhaal. |
| Kruipende bijen met uitstaande vleugels, bruine vlekken op het kastfront | Mogelijk nosema of een virus. Vraag je BGC’er om raad. |
| Plotseling veel trillende of dode bijen voor de kast | Mogelijk vergiftiging. Neem contact op met je BGC’er en meld het bij de NVWA. |
| Dode darren die eruit gesleept worden (augustus, september) | Darrenslacht. Normaal aan het eind van de zomer. |
| Nog veel darren in oktober | Kan wijzen op een moerloos volk. Kijk op een warme dag of er broed is. |
| Een hoornaar die stilhangt voor het vlieggat | Mogelijk de Aziatische hoornaar. Maak een foto en meld het via waarneming.nl. |
Stap voor stap
Rustig werken is sneller dan haastig werken. Bijen reageren op schokken en trillingen, niet op traagheid.
Rook bij het vlieggat
Twee of drie rustige pufjes koele rook in het vlieggat, en dan een halve minuut wachten. Meer rook is niet beter: je wilt de bijen kalmeren, niet de kast uitjagen.
Ga naast of achter de kast staan
Nooit voor het vlieggat, daar vliegen de bijen in en uit. Zet je spullen binnen handbereik.
Open rustig van boven
Dak eraf en omgekeerd naast de kast leggen. Til de dekplank of folie langzaam op en geef een pufje rook over de toplatten. Staat er een honingkamer op, zet die op het omgekeerde dak. Kijk eerst onder het koninginnenrooster: soms zit de koningin daar.
Haal het buitenste raam eruit
Wrik met de kastbeitel aan beide kanten los en til het raam recht omhoog, zonder langs de buurramen te schuren. Dit is meestal een voerraam. Zet het in de raamhouder, dan heb je ruimte om te werken.
Raam voor raam
Schuif het volgende raam naar de vrije ruimte, til het op en houd het boven de kast. Valt de koningin eraf, dan valt ze in de kast en niet in het gras. Wil je de andere kant zien, draai het raam dan rechtop om zijn as, niet plat. Zo blijven nectar en jonge larven in hun cellen.
Zoek de antwoorden, niet de koningin
In het broednest zoek je eitjes, jong broed, gesloten broed en moerdoppen. Zie je eitjes en ziet het broed er goed uit, dan hoef je niet ieder raam tot in detail te bekijken. Eitjes zie je het best met de zon in je rug, het raam iets schuin zodat het licht tot op de bodem van de cellen valt.
Alles terug, in dezelfde volgorde
Het broednest is een warm geheel. Zet geen voerraam midden in het broed, tenzij je dat bewust doet. Laat ramen langzaam zakken en schuif ze tegen elkaar aan, zodat je geen bijen plet. Het raam uit de raamhouder komt als laatste terug aan de rand.
Sluit en noteer
Dekplank, honingkamer en dak terug. Schrijf meteen op wat je zag en wat je deed, en wanneer je terug moet komen.
Een raam lezen
Een broedraam van een gezond volk is opgebouwd als een schijf. In het midden zit het broed, daaromheen een krans van stuifmeel en bovenin honing. Tik op de nummers om te zien waar je naar kijkt.
Broed lezen
Het broed is je klok. Een werkster doet er 21 dagen over van eitje tot bij, een koningin 16 en een dar 24. Omdat je die tijden kent, kun je uit wat je ziet afleiden wat er de afgelopen dagen gebeurde. Schuif met de dagen en kies werkster, koningin of dar.
Gemiddelde dagen, gerekend vanaf het leggen van het eitje. Bij koud weer of in een zwak volk kan het een dag langer duren.
Wat de broedstadia je vertellen
- Eitjes: er was de afgelopen drie dagen een leggende koningin.
- Alleen open larven, geen eitjes: de koningin legde voor het laatst tussen drie dagen en ruim een week geleden. Ze kan weg zijn, of tijdelijk stilliggen.
- Alleen gesloten broed: de koningin legt al minstens negen dagen niet meer. Kijk naar moerdoppen.
- De verhouding: een werkster is 3 dagen eitje, 6 dagen open larve en 12 dagen gesloten. In een volk met een goed leggende koningin zie je daardoor ongeveer 1 deel eitjes, 2 delen open larven en 4 delen gesloten broed.
Beslisbomen: wat doe je met wat je ziet?
Je ziet iets wat je niet direct kunt plaatsen. Kies de vraag die bij je situatie past en beantwoord de vragen een voor een. Je komt uit bij wat er waarschijnlijk aan de hand is en wat je nu doet.
Een hulpmiddel bij het nadenken, geen diagnose. Bij twijfel over ziektes: vraag de bijengezondheidscoördinator (BGC’er) van je vereniging.
Kastcontrole door het jaar heen
Wat je zoekt, verandert met de seizoenen. In april draait alles om ruimte en zwermcellen, in augustus om varroa en wintervoer, en in de winter blijft de kast dicht. Kies een maand. De balkjes tonen hoe vaak je in die maand ongeveer de kast opent.
Voor Nederland en Vlaanderen bij een gewoon voorjaar. Een vroeg of laat voorjaar schuift alles een paar weken op: kijk naar de natuur om je heen, zoals de bloei van wilg, fruitbomen en linde.
Kastkaart: vul hem in bij de kast
Kies wat je zag. De kaart rechts vult zichzelf, met een advies en de datum voor je volgende controle. Kopieer de tekst naar je telefoon, je notitieboek of je teeltprogramma.
Veelgemaakte fouten
- Te lang open. Elke minuut kost warmte en rust. Weet wat je zoekt, en sluit als je het antwoord hebt.
- Per se de koningin willen zien. Eitjes zeggen genoeg. Een gemerkte koningin vind je wel sneller, zie Koningin merken.
- Een raam plat houden of boven het gras. Nectar druipt eruit en een koningin die valt, ben je kwijt. Houd ramen rechtop en boven de kast.
- De volgorde veranderen. Een raam honing tussen het broed splitst het broednest. Zet alles terug zoals het hing.
- Alleen zwermcellen kapotmaken. Het volk bouwt nieuwe, en als je er één mist, zwermt het toch. Neem echte maatregelen, zie Zwermverhindering.
- Roverij uitlokken. Morsen met voer of honing, of een kast lang open laten in de nazomer, trekt rovers aan.
- Niets opschrijven. Zonder kastkaart weet je volgende week niet meer of er moerdoppen waren, en in welk volk.
- Bij twijfel ramen naar een ander volk verplaatsen. Ziet het broed er vreemd uit, verplaats dan niets totdat je weet wat het is.
Samengevat
Open de kast met vijf vragen: koningin, broed, voer, ruimte en zwermcellen.
Kijk eerst bij het vlieggat. Werk daarna vanaf de zijkant, rustig en met weinig rook.
Eitjes betekenen een koningin in de afgelopen drie dagen. Je hoeft haar niet te zien.
Ingezakte, donkere doppen met gaatjes? Doe de lucifertest, verplaats niets en bel bij draden je BGC’er.
In de zwermtijd elke zeven dagen, daarbuiten om de twee à drie weken, en in de winter niet.
Schrijf alles meteen op. De kastkaart is je geheugen.
Lees ook
- Moerloos? Zo weet je het zeker
- Zwermcel, redcel of wisselcel?
- Zwermverhindering: zo houd je je volk thuis
- Varroa, het hele verhaal
- Beginnen met imkeren
Bronnen
- NBV. Diagnoseboom bijenziekten. bijenhouders.nl
- Wageningen University & Research. Draaiboek Amerikaans vuilbroed. wur.nl
- Wageningen Bioveterinary Research. Nationaal Referentielaboratorium bijenziekten. wur.nl
- Fachzentrum Bienen und Imkerei. Infobrief Frühjahrsdurchsicht 2025. bienenkunde.rlp.de
- University of Arizona Cooperative Extension. Beekeeping: hive inspections. extension.arizona.edu
- Utah State University Extension. How often should I inspect my beehive? extension.usu.edu
- The Apiarist. Swarm control, it’s not rocket science. theapiarist.org
© 2026 Quality Queens · qualityqueens.nl. Tekst, tekeningen en interactieve onderdelen zijn eigendom van Quality Queens en mogen niet zonder toestemming worden overgenomen. Delen met een link is van harte welkom.
